Σαν σήμερα, 11 Ιανουαρίου 1801, στα παγωμένα νερά της λίμνης Παμβώτιδας γράφτηκε μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες της ιστορίας των Ιωαννίνων.
Η κυρα-Φροσύνη και ακόμη 17 γυναίκες θανατώθηκαν με πνιγμό, έπειτα από εντολή του Αλή Πασά Τεπελενλή, σε μια πράξη ωμής βίας που, με σύγχρονους όρους, θα χαρακτηριζόταν ως μαζική γυναικοκτονία, καλυμμένη πίσω από κατηγορίες περί «ανηθικότητας».
Στις αρχές του 19ου αιώνα, τα Ιωάννινα αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά και πνευματικά κέντρα της Ηπείρου. Παράλληλα όμως, βρίσκονται υπό τη σιδερένια διοίκηση του Αλή Πασά, ενός ηγεμόνα που κυβερνά μέσω του φόβου, των δημόσιων παραδειγματισμών και της ακραίας επίδειξης ισχύος. Σε αυτό το περιβάλλον, η κοινωνική ιεραρχία είναι αυστηρή και η «ηθική τάξη» λειτουργεί ως εργαλείο ελέγχου.
Κεντρικό πρόσωπο της τραγωδίας είναι η Ευφροσύνη Βασιλείου, γνωστή ως κυρα-Φροσύνη. Γιαννιώτισσα αριστοκρατικής καταγωγής, σύζυγος του εμπόρου και προκρίτου Δημήτριου Βασιλείου και μητέρα δύο παιδιών, διαθέτει ισχυρούς δεσμούς με την τοπική κοινωνία και την Εκκλησία, καθώς συγκαταλέγεται στους συγγενείς του μητροπολίτη Γαβριήλ. Η κοινωνική της θέση, ωστόσο, δεν στάθηκε αρκετή για να τη σώσει.
Η σύλληψη και η νύχτα της εκτέλεσης
Στις 10 Ιανουαρίου 1801, ο Αλή Πασάς κινείται με απόλυτη ψυχραιμία. Δειπνεί σε φιλικό σπίτι, δίνει εντολές σαν να πρόκειται για συνηθισμένες υποθέσεις και ταυτόχρονα διατάσσει τη σύλληψη γυναικών στα Γιάννενα, ανάμεσά τους και της κυρα-Φροσύνης. Σύμφωνα με μία από τις αφηγήσεις, η ίδια τολμά να του απευθύνει λόγο, για να λάβει ως απάντηση μια ειρωνική και ανατριχιαστική φράση, που προοικονομεί το τέλος της.
Τη νύχτα της 11ης Ιανουαρίου, οι γυναίκες οδηγούνται κρυφά στη λίμνη Παμβώτιδα. Για να αποφευχθούν αντιδράσεις, δεν στήνεται δημόσιο θέαμα. Οι περισσότερες πηγές αναφέρουν ότι ράφτηκαν μέσα σε σάκους και ρίχτηκαν στο νερό από βάρκες, ώστε ο θάνατός τους να περάσει σχεδόν σιωπηλά. Μόνο μία γυναίκα φέρεται να γλίτωσε την τελευταία στιγμή, ύστερα από προσωπική παρέμβαση του συζύγου της.
Παρά τη φρίκη της πράξης, η κοινωνία δεν αντιδρά μαζικά. Ο φόβος απέναντι στον Αλή Πασά, αλλά και το κοινωνικό στίγμα που συνοδεύει τις κατηγορίες περί «ατιμίας», λειτουργούν παραλυτικά. Χρόνια αργότερα, ένας από τους εκτελεστές θα ομολογήσει ότι, παρά τα όσα είχε δει στη ζωή του, τα πρόσωπα των γυναικών στο νερό τον στοίχειωναν μέχρι το τέλος του.
Τα κίνητρα πίσω από την απόφαση
Οι ερμηνείες για το γιατί διατάχθηκε η εκτέλεση είναι πολλές και αντικρουόμενες. Η πιο διαδεδομένη συνδέει την κυρα-Φροσύνη με τον Μουχτάρ Πασά, γιο του Αλή Πασά, υπονοώντας ένα ερωτικό σκάνδαλο που έφτασε στα αυτιά της οικογένειας του πασά. Άλλες εκδοχές μιλούν για πολιτικές σκοπιμότητες, προσωπικές ζήλιες ή ακόμη και για ανεκπλήρωτη επιθυμία του ίδιου του Αλή Πασά.
Ωστόσο, πολλοί ιστορικοί συγκλίνουν στο ότι η υπόθεση λειτούργησε κυρίως ως πράξη παραδειγματισμού. Και κάπως έτσι η κυρα-Φροσύνη έγινε θρύλος, ενέπνευσε δημοτικά τραγούδια, λογοτεχνικά έργα, όπερες και κινηματογραφικές μεταφορές.
