Σαν σήμερα, 23 Μαρτίου 1821, η Καλαμάτα γίνεται η πρώτη μεγάλη πόλη της Πελοποννήσου που περνά στα χέρια των επαναστατημένων Ελλήνων.
Η άνοιξη του 1821 είχε ήδη φέρει αναβρασμό στη Μάνη. Οι αποφάσεις είχαν ληφθεί και οι προετοιμασίες προχωρούσαν με γοργό ρυθμό, χωρίς όμως τη μυστικότητα που απαιτούσαν οι περιστάσεις. Οι κινήσεις των ενόπλων δεν πέρασαν απαρατήρητες από τις οθωμανικές αρχές της Μεσσηνίας, οι οποίες έσπευσαν να ενημερώσουν τον διοικητή της Καλαμάτας.
Ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, γνώστης των ισορροπιών αλλά και της κατάλληλης στιγμής, φρόντισε να κατευνάσει τις ανησυχίες του. Παρουσίασε τη συγκέντρωση των ενόπλων ως μια συνηθισμένη δραστηριότητα κλεφτών της περιοχής και μάλιστα πρότεινε να ενισχύσει την ασφάλεια της πόλης με δικούς του ανθρώπους. Η πρόταση έγινε δεκτή και έτσι, τη νύχτα της 22ας Μαρτίου, ένα σώμα Μανιατών πέρασε τα όρια της πόλης.
Μέσα σε λίγες ώρες, τα βασικά σημεία της Καλαμάτας είχαν περάσει στον έλεγχο των επαναστατών. Το επόμενο πρωί, οι δυνάμεις που είχαν συγκεντρωθεί στην περιοχή εμφανίστηκαν οργανωμένες και αποφασισμένες. Ανάμεσά τους βρίσκονταν μορφές που θα σημάδευαν την πορεία της Επανάστασης, όπως ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο Παπαφλέσσας και ο Αναγνωσταράς.
Όταν ζητήθηκαν εξηγήσεις για την παρουσία των ελληνικών δυνάμεων, η απάντηση ήταν σαφής, ότι δεν επρόκειτο για μεμονωμένες ενέργειες, αλλά για μια συλλογική απόφαση με βαθύτερο σκοπό. Η αντίδραση των Οθωμανών δεν άργησε να καμφθεί. Η κατάσταση στην πόλη είχε ήδη διαμορφωθεί και η αντίσταση φαινόταν χωρίς προοπτική.
Η παράδοση της Καλαμάτας ήρθε σύντομα, χωρίς να προηγηθεί εκτεταμένη σύγκρουση. Παρά την απουσία μιας μεγάλης μάχης, το γεγονός είχε ιδιαίτερη βαρύτητα. Η πόλη πέρασε στον έλεγχο των επαναστατημένων Ελλήνων, σηματοδοτώντας μια από τις πρώτες ουσιαστικές επιτυχίες του ξεσηκωμού.
Την επόμενη ημέρα, στον ναό των Αγίων Αποστόλων, πραγματοποιήθηκε δοξολογία με τη συμμετοχή πλήθους κόσμου. Η ατμόσφαιρα είχε αλλάξει, η αβεβαιότητα έδινε τη θέση της σε μια συγκρατημένη αισιοδοξία. Λίγο αργότερα συγκροτήθηκε η Μεσσηνιακή Γερουσία, με επικεφαλής τον Μαυρομιχάλη, η οποία ανέλαβε να οργανώσει τα επόμενα βήματα και να απευθυνθεί προς την Ευρώπη, γνωστοποιώντας την απόφαση των Ελλήνων να διεκδικήσουν την ανεξαρτησία τους.
Η εξέλιξη στην Καλαμάτα λειτούργησε ως καθοριστική ώθηση σε μια περίοδο που τα πρώτα νέα από άλλα μέτωπα δεν ήταν ενθαρρυντικά. Χωρίς τυμπανοκρουσίες και μεγάλες συγκρούσεις, η πόλη έγινε σημείο εκκίνησης για κάτι που μόλις άρχιζε να παίρνει μορφή.
