Αυτό που εκτυλίσσεται σήμερα στο Ιράν δεν μοιάζει με μια «συνηθισμένη» έκρηξη δυσαρέσκειας.
Έχει τα χαρακτηριστικά μιας δομικής κρίσης, όπου η οικονομία, η νομιμοποίηση της εξουσίας και η κοινωνική συνοχή πιέζονται ταυτόχρονα και για πρώτη φορά με τέτοια ένταση. Οι διαδηλώσεις δεν είναι η αιτία, είναι το σύμπτωμα ενός απάνθρωπου συστήματος που δείχνει να καταρρέει. Οι μουλάδες, που από το 1979 επέβαλαν ένα σκληρό θεοκρατικό καθεστώς, μοιάζουν σήμερα να τρέμουν.
Από τον Σάχη στους μουλάδες: μια περίπλοκη και μακρόχρονη ιστορία
Η ιρανική κοινωνία κουβαλά μια βαθιά ιστορική αυτοσυνείδηση, από την αρχαία περσική αυτοκρατορική παράδοση έως τη μακραίωνη πολιτισμική ακτινοβολία της. Οι καθοριστικές τομές της νεότερης ιστορίας είναι δύο: η πρώτη αφορά την παγίωση του σιιτικού χαρακτήρα του κράτους, ιδιαίτερα από την εποχή των Σαφαβιδών τον 16ο αιώνα, όταν η πολιτική εξουσία συνδέθηκε άρρηκτα με τη θρησκευτική νομιμοποίηση.
Η δεύτερη τομή είναι η περίοδος της δυναστείας των Παχλαβί (1925-1979), μια αυταρχική αλλά κοσμική απόπειρα εκσυγχρονισμού, με κρατική ανάπτυξη και άνοιγμα προς τη Δύση, η οποία όμως συνοδεύτηκε από κοινωνικές ανισότητες, διαφθορά και πολιτική καταστολή. Η κατάρρευσή της οδήγησε στην Επανάσταση του 1979, όταν αστικά στρώματα, αριστερές οργανώσεις και κληρικοί συναντήθηκαν σε μια πρόσκαιρη συμμαχία για την ανατροπή του Σάχη.
Η συμμαχία αυτή διαλύθηκε σχεδόν αμέσως. Με την επιστροφή του Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί και τη θεσμοθέτηση της Ισλαμικής Δημοκρατίας, η εξουσία συγκεντρώθηκε στα χέρια του κλήρου. Οι πρώην σύμμαχοι μετατράπηκαν σε εχθρούς. Φυλακίσεις, εκτελέσεις και εκκαθαρίσεις έστειλαν ένα σαφές μήνυμα. Η επανάσταση δεν θα οδηγούσε σε πλουραλισμό, αλλά σε θεοκρατία. Η εξουσία άλλαξε χέρια, όχι φύση.
Ισλαμική «Δημοκρατία» του Ιράν: ένα βίαιο και επικίνδυνο καθεστώς
Η Ισλαμική Δημοκρατία οικοδομήθηκε πάνω στην αρχή της απόλυτης κυριαρχίας του θρησκευτικού ηγέτη. Ο Ανώτατος Ηγέτης, από το 1989 ο Αλί Χαμενεΐ, βρίσκεται υπεράνω εκλεγμένων θεσμών, κοινοβουλίου και κυβέρνησης. Κρίσιμος πυλώνας του συστήματος είναι οι Φρουροί της Επανάστασης. Δεν αποτελούν απλώς στρατιωτική δύναμη, αλλά κράτος εν κράτει, με έλεγχο στην εσωτερική ασφάλεια, σε στρατηγικούς τομείς της οικονομίας και στα δίκτυα της παραοικονομίας.
Η επιβίωση του καθεστώτος στηρίζεται ανοιχτά στη βία. Μαζικές συλλήψεις, βασανιστήρια, φυλακίσεις πολιτικών αντιπάλων και συστηματική καταστολή αποτελούν καθημερινότητα. Μόνο το 2025, περισσότερα από 1.500 άτομα καταδικάστηκαν σε θάνατο, συχνά μετά από συνοπτικές και προσχηματικές διαδικασίες. Οι γυναίκες βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της καταπίεσης. Αυστηροί ενδυματολογικοί νόμοι, διώξεις, ξυλοδαρμοί και παραδειγματικές ποινές λειτουργούν ως μηχανισμός κοινωνικού ελέγχου. Χωρίς ρήγμα σε αυτόν τον πυρήνα ισχύος, καμία πολιτική αλλαγή δεν είναι εύκολη.
Διεθνές επίπεδο: το εξωτερικό οξυγόνο του καθεστώτος
Το καθεστώς δεν επιβιώνει μόνο μέσω της εσωτερικής καταστολής. Έχει οικοδομήσει ένα πλέγμα διεθνών σχέσεων και μηχανισμών παράκαμψης των κυρώσεων που έχουν επιβάλει οι δυτικές χώρες, κυρίως λόγω του πυρηνικού του προγράμματος αλλά και λόγω της ευρύτερης αποσταθεροποιητικής δράσης του στην περιοχή. Συνεργάζεται με τη Βενεζουέλα (μέχρι την πτώση του Μαδούρο τουλάχιστον) σε ανταλλαγές καυσίμων και τεχνογνωσίας, με τη Ρωσία σε στρατιωτικό επίπεδο και με την Κίνα στην απορρόφηση ιρανικού πετρελαίου με μεγάλες εκπτώσεις.
Παράλληλα, χρηματοδοτεί και καθοδηγεί τρομοκρατικές οργανώσεις όπως η Χαμάς, η Χεζμπολάχ και οι Χούθι, συμβάλλοντας ενεργά στην αποσταθεροποίηση της Μέσης Ανατολής. Η σύγκρουση διάρκειας δώδεκα ημερών το 2025 με το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες αποτέλεσε ήδη ένα σοβαρό πλήγμα, αποτέλεσμα λανθασμένων επιλογών και κακής διαχείρισης του καθεστώτος. Στο ίδιο σκοτεινό περιβάλλον ανθούν δίκτυα ναρκωτικών, λαθρεμπορίου και σεξουαλικής εκμετάλλευσης, τα οποία λειτουργούν ως εργαλεία χρηματοδότησης αλλά και αποφυγής των διεθνών κυρώσεων. Το καθεστώς επενδύει στο εξωτερικό, ενώ στο εσωτερικό αφήνει μια κοινωνία να βυθίζεται.
Η οικονομία ως πυροκροτητής
Η εξέγερση που ξέσπασε στις 28 Δεκεμβρίου οφείλεται πρωτίστως στην κάκιστη οικονομική κατάσταση. Η κατάρρευση του ριάλ είναι αποκαλυπτική. Το 2023 το δολάριο κυμαινόταν στις 500 έως 575 χιλιάδες ριάλ, το 2024 ξεπέρασε τις 800 χιλιάδες και το 2025 έφτασε το 1,25 εκατομμύριο, αγγίζοντας τις τελευταίες ημέρες ακόμη και το 1,5 εκατομμύριο ριάλ.
Ο κατώτατος μισθός, περίπου 104 εκατομμύρια ριάλ τον μήνα, αντιστοιχεί πλέον σε μόλις 70 έως 75 δολάρια. Με πληθωρισμό που κινείται μεταξύ 42% και 48% και με βασικά αγαθά, όπως ρύζι, λάδι, αυγά και κρέας, να αυξάνονται ταχύτερα από κάθε επίσημο δείκτη, η καθημερινότητα μετατρέπεται σε αγώνα επιβίωσης. Όταν το κράτος δεν μπορεί να εγγυηθεί στοιχειώδη σταθερότητα, η οικονομική αγανάκτηση μετατρέπεται αναπόφευκτα σε πολιτική ρήξη.
Από τη δυσαρέσκεια στην εξέγερση
Η σπίθα άναψε στο Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης, την καρδιά της οικονομικής ζωής. Το κλείσιμο των καταστημάτων δεν ήταν απλώς διαμαρτυρία. Ήταν μια συμβολική αμφισβήτηση του ίδιου του συστήματος. Σύντομα, τα συνθήματα στράφηκαν ανοιχτά κατά του καθεστώτος. Το σύνθημα «Woman, Life, Freedom» παραμένει ζωντανό, εκφράζοντας τη βαθιά ρήξη των γυναικών και της νεολαίας με την ισλαμική επιβολή. Η απουσία ενιαίας ηγεσίας καθιστά την καταστολή του κινήματος δύσκολη, όπως και τη μετατραπή του σε συνεκτική πολιτική εναλλακτική.
Η επόμενη ημέρα
Από τις 28 Σεπτεμβρίου η εξέγερση ξεκίνησε στο Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης και εξαπλώθηκε. Δεκάδες διαδηλωτές έχουν χάσει τη ζωή τους και πάνω χιλιάδες έχουν συλληφθεί. Το θεοκρατικό καθεστώς απάντησε με ωμή καταστολή, διακοπές στο Διαδίκτυο και κλίμα γενικευμένου φόβου ενώ αεροπορικές εταιρείες αρχίζουν να αναστέλλουν πτήσεις προς τη χώρα.
Οι διαδηλώσεις στο Ιράν δεν είναι μια ακόμη κρίση. Είναι σύγκρουση ανάμεσα σε μια κοινωνία που υποφέρει και που δεν εμπιστεύεται πλέον τους μουλάδες.
Το πιο επικίνδυνο ερώτημα δεν είναι αν το σύστημα φθείρεται, αλλά τι θα το διαδεχθεί. Οι αντίπαλοι του καθεστώτος είναι πολλοί και ετερόκλητοι. Κοσμικοί φιλελεύθεροι, πρώην μεταρρυθμιστές, αριστερές ομάδες, γυναικεία κινήματα, φοιτητές, εθνικές και θρησκευτικές μειονότητες, καθώς και κύκλοι της διασποράς. Ο Ρεζά Παχλαβί, γιος του Σάχη, λειτουργεί για αρκετούς ως ηγέτης και ως σύμβολο ρήξης και κοσμικότητας, όχι όμως ως επαρκής πολιτικός μηχανισμός στο εσωτερικό της χώρας.
Χωρίς ελάχιστη ενότητα γύρω από ένα κοινό σχέδιο μετάβασης, κοσμικό κράτος, διάκριση εξουσιών, εγγυήσεις δικαιωμάτων και σαφή έλεγχο του ρόλου των Φρουρών της Επανάστασης, ο κίνδυνος δεν είναι η απελευθέρωση, αλλά το χάος.
Ας ελπίσουμε σε μια κατάρρευση του καθεστώτος των μουλάδων και σε μια ομαλή μετάβαση προς ένα δημοκρατικό και κοσμικό πολίτευμα.
Το αξίζει η πανάρχαιη Περσία!
