Η Τουρκία εμφανίζεται δημοσίως ως «μεσολαβητής» και ως φωνή «αποτροπής ξένης επέμβασης» στο ιρανικό ζήτημα.
Πίσω όμως από τη διπλωματική ρητορική, ο πραγματικός φόβος της Άγκυρας δεν είναι η μοίρα του καθεστώτος της Τεχεράνης, αλλά η αποσταθεροποίηση ή –ακόμη χειρότερα– η κατάρρευσή του. Σε ένα σενάριο πτώσης του θεοκρατικού πυρήνα εξουσίας, η Τουρκία δεν κερδίζει «ελευθερία κινήσεων»· κινδυνεύει να χάσει το ίδιο το γεωπολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ισορροπεί, παζαρεύει και παρεμβαίνει στην ευρύτερη περιοχή.
Το Κουρδικό ως κόκκινη γραμμή
Η πιο άμεση ανησυχία της Άγκυρας αφορά την ασφάλεια. Τεχεράνη και Άγκυρα, παρά τις στρατηγικές τους αντιπαλότητες, μοιράζονται επί δεκαετίες μια κοινή υπαρξιακή αγωνία: Την αποτροπή κουρδικής αυτονόμησης. Το ιρανικό κράτος, αυταρχικό αλλά λειτουργικό, ασκεί έλεγχο στις κουρδικές περιοχές του. Ένα κενό ισχύος θα μπορούσε να απελευθερώσει δυναμικές στο ιρανικό Κουρδιστάν, να δημιουργήσει διασυνοριακές ροές και να ενισχύσει μια πολιτικοστρατιωτική «συνέχεια», Ιράν-Ιράκ-Συρία, που η Άγκυρα αντιμετωπίζει ως στρατηγική απειλή.
Η εμπειρία της Συρίας έχει δείξει ότι τα κενά εξουσίας γεννούν τοπικούς αρχηγίσκους με ανεξέλεγκτες ένοπλες δομές. Η Τουρκία γνωρίζει ότι μια ανεξέλεγκτη ιρανική αστάθεια θα μπορούσε να επιβαρύνει την ίδια, πολύ περισσότερο απ’ όσο μια «σκληρή» αλλά προβλέψιμη Τεχεράνη.
Η Τουρκία έχει ήδη υποστεί σημαντικό κοινωνικό και πολιτικό κόστος από τη διαχείριση εκατομμυρίων εκτοπισμένων από τη Συρία. Ένα νέο κύμα από το Ιράν –είτε λόγω εσωτερικής σύγκρουσης είτε λόγω οικονομικής κατάρρευσης– θα ενίσχυε τις κοινωνικές εντάσεις, θα όξυνε τον εσωτερικό πολιτικό ανταγωνισμό και θα δημιουργούσε νέο κύκλο διαπραγμάτευσης με την Ευρώπη υπό πίεση. Σε ένα περιβάλλον εύθραυστης οικονομικής ισορροπίας, η Άγκυρα δύσκολα θα μπορούσε να απορροφήσει ένα τέτοιο σοκ χωρίς πολιτικό κόστος.
Παρά τις αντιπαλότητες σε Συρία και Ιράκ, οι σχέσεις Τουρκίας-Ιράν παραμένουν βαθιά πραγματιστικές. Το Ιράν αποτελεί σημαντικό προμηθευτή φυσικού αερίου για την τουρκική οικονομία και κρίσιμο εμπορικό εταίρο. Η ύπαρξη ενός προβλέψιμου συνομιλητή στην Τεχεράνη λειτουργεί ως σταθεροποιητικός παράγοντας για την Άγκυρα. Η κατάρρευση του ιρανικού κράτους θα σήμαινε ενεργειακή αβεβαιότητα, διακοπές εφοδιασμού, αύξηση του κόστους ασφάλειας στα σύνορα και απώλεια μιας σημαντικής οικονομικής «βαλβίδας» σε περίοδο διεθνών πιέσεων.
Η τριβή με το Ισραήλ
Η τουρκική στάση υπέρ της διατήρησης του ιρανικού status quo επιβαρύνει περαιτέρω τις ήδη οξυμένες σχέσεις της με το Ισραήλ. Για το Τελ Αβίβ, η Τουρκία δεν λειτουργεί πλέον ως ουδέτερος παίκτης, αλλά ως πολιτικός υποστηρικτής της αποτροπής αποδόμησης της ιρανικής περιφερειακής επιρροής. Αυτό δεν καθιστά την Άγκυρα τον καθοριστικό παράγοντα των εξελίξεων –η ισραηλινο-ιρανική αντιπαράθεση έχει τη δική της δυναμική– αλλά την τοποθετεί σε στρατηγική αντίστιξη με το ισραηλινό όραμα αναδιάταξης της Μέσης Ανατολής. Σε αυτό το πλαίσιο, η Τουρκία εμφανίζεται ως ένας από τους βασικούς πολιτικούς αντιπάλους μιας ταχείας αποδόμησης του ιρανικού περιφερειακού αποτυπώματος.
Δεν πρόκειται για ιδεολογική συμμαχία υπέρ του θεοκρατικού καθεστώτος, αλλά για συγκυριακή σύμπλευση υπέρ της αποτροπής χάους. Η Σαουδική Αραβία, μετά την πρόσφατη αποκλιμάκωση με την Τεχεράνη, φοβάται μια ανεξέλεγκτη περιφερειακή έκρηξη. Το Κατάρ ανησυχεί ότι θα καταστεί άμεσος στόχος σε περίπτωση γενικευμένης σύγκρουσης. Το Πακιστάν, με ευαίσθητα σύνορα και εσωτερικές ισορροπίες, επιδιώκει να αποτρέψει νέα εστία αστάθειας στην περιφέρειά του. Η σύμπλευση αυτή αφορά την αποφυγή κατάρρευσης, όχι ιδεολογική στήριξη.
Η υπόθεση ενός νέου, περισσότερο πραγματιστικού ή επαναπροσδιορισμένου Ιράν –και όχι κατ’ ανάγκη «φιλοδυτικού»– θα μπορούσε να αναδιαμορφώσει το περιφερειακό ισοζύγιο. Η Άγκυρα διαχρονικά αντιδρά έντονα σε σενάρια που εκλαμβάνει ως «περικύκλωση» ή ως περιορισμό της γεωπολιτικής της ακτίνας. Η τουρκική εμπειρία δείχνει ότι, όταν η Άγκυρα αισθάνεται στρατηγικά πιεσμένη, επιδιώκει να αναδείξει ισχύ σε μέτωπα όπου θεωρεί ότι διαθέτει (;) επιχειρησιακή υπεροχή, όπως σε Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο. Υπό αυτό το πρίσμα, η ευστάθεια ή η αποσταθεροποίηση του Ιράν δεν είναι ένα μακρινό μεσανατολικό ζήτημα, αλλά επηρεάζει έμμεσα τη συμπεριφορά της Τουρκίας και στο δυτικό της μέτωπο.
Εν κατακλείδι, η ουσία είναι ότι η Άγκυρα, που επιδιώκει να εμφανίζεται ως αυτόνομος ρυθμιστής μεταξύ Δύσης και Ανατολής, φοβάται το σενάριο όπου το Ιράν παύει να είναι κράτος-πυλώνας και μετατρέπεται σε πηγή αστάθειας. Γι’ αυτό μια χώρα που επικαλείται τη δυτική της ταυτότητα (;) καταλήγει να υπερασπίζεται ένα αυταρχικό status quo: Επειδή γνωρίζει ότι τα ερείπια της Τεχεράνης θα επηρέαζαν άμεσα τη δική της στρατηγική ισορροπία… Από τα σύνορα του Αραράτ έως τα νερά του Αιγαίου!
