Τα 48 ιστορικά κειμήλια που είχαν μεταφερθεί στη Βουλγαρία το 1917, κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, επέστρεψαν στην Ελλάδα, περισσότερο από έναν αιώνα μετά την αφαίρεσή τους.
Η επιστροφή πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της συμφωνίας πολιτιστικής ανταλλαγής Ελλάδας και Βουλγαρίας, η οποία προβλέπει παράλληλα τη μεταφορά στη Σόφια των λειψάνων του τσάρου Σαμουήλ.
Η ελληνική κυβέρνηση αποδίδει ιστορική σημασία στη συμφωνία, που ολοκληρώθηκε ύστερα από πολυετείς διαπραγματεύσεις μεταξύ των δύο χωρών.
Τα ιερά κειμήλια θα παρουσιαστούν στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού, στη Θεσσαλονίκη, έως τις 5 Νοεμβρίου 2026. Στη συνέχεια θα επιστραφούν, ανάλογα με την προέλευσή τους, στην Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών, στην Ιερά Μονή Εικοσιφοινίσσης και στην Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης.
Ποιος ήταν ο τσάρος Σαμουήλ - Πώς βρέθηκαν τα οστά του στην Ελλάδα
Ο τσάρος Σαμουήλ συγκαταλέγεται στους σημαντικότερους ηγεμόνες του Πρώτου Βουλγαρικού Κράτους. Κυβέρνησε ως τσάρος από το 997 έως το 1014, σε μια εποχή διαρκών πολεμικών αναμετρήσεων με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.
Η εξουσία του είχε ως επίκεντρο την ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας, με την Πρέσπα και, αργότερα, την Αχρίδα να κατέχουν ιδιαίτερη θέση στην οργάνωση του κράτους του.
Στα τέλη του 10ου αιώνα, ο Σαμουήλ κατασκεύασε μεγάλη βασιλική στη νησίδα του Αγίου Αχιλλείου, στη Μικρή Πρέσπα. Σκοπός του ήταν να στεγάσει το λείψανο του Αγίου Αχιλλείου, το οποίο είχε μεταφέρει από τη Λάρισα. Εκείνη την περίοδο, η περιοχή λειτουργούσε ως σημαντικό πολιτικό και εκκλησιαστικό κέντρο της επικράτειάς του.
Τα οστά που περιλαμβάνονται στη σημερινή συμφωνία είχαν εντοπιστεί σε ανασκαφή στη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου και φυλάσσονταν επί δεκαετίες από την ελληνική πολιτεία.
Μητσοτάκης: «Τα ιστορικά κειμήλια δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως λάφυρα πολέμου»
Κατά την υπογραφή των πρωτοκόλλων της συμφωνίας πολιτιστικής ανταλλαγής, ο Κυριάκος Μητσοτάκης αναφέρθηκε στη σημασία της επιστροφής των αντικειμένων στην Ελλάδα.
«Στην πατρίδα μας γυρίζουν τώρα 48 αντικείμενα ανεκτίμητης πολιτιστικής, πνευματικής, αλλά και συναισθηματικής αξίας», τόνισε ο πρωθυπουργός.
Στα αντικείμενα περιλαμβάνονται ιερές εικόνες, σταυροί, άμφια, λειψανοθήκη και ο επισκοπικός θρόνος. Είχαν αφαιρεθεί το 1917, στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, από τη Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης και τις μονές του Τιμίου Προδρόμου και της Παναγίας Εικοσιφοίνισσας.
Πρώτος σταθμός τους είναι το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη, πριν παραδοθούν στους τόπους από τους οποίους προέρχονται.
Από την πλευρά της, η Ελλάδα παραδίδει στη Βουλγαρία τα λείψανα του τσάρου Σαμουήλ, καθώς και τα οστά από τέσσερις σαρκοφάγους. Όπως ανέφερε ο πρωθυπουργός, είχαν ανασκαφεί το 1964 από τον καθηγητή Μουτσόπουλο, στη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης στάθηκε επίσης στην παρουσία της συζύγου του Βούλγαρου πρωθυπουργού στην τελετή, εκφράζοντας τη συγκίνησή του.
Απευθυνόμενος στον Βούλγαρο ομόλογό του, δήλωσε: «Αυτά κρατήθηκαν και φυλάχθηκαν επί δεκαετίες από την ελληνική πολιτεία και στο εξής επιστρέφουν στον λαό της Βουλγαρίας, ώστε να τιμηθούν στη χώρα του με τον τρόπο με τον οποίο εσείς οι ίδιοι θα θεωρήσετε ότι είναι ο πιο κατάλληλος».
Η υπογραφή της συμφωνίας ολοκληρώνει μια διαπραγμάτευση με αφετηρία περίπου μισό αιώνα πριν. Σύμφωνα με τον πρωθυπουργό, οι πρώτες σχετικές συζητήσεις έγιναν τη δεκαετία του 1970, μεταξύ του Κωνσταντίνου Καραμανλή και του τότε ηγέτη της Βουλγαρίας, Τόντορ Ζίβκοφ.
«Χρειάστηκε όμως να περάσει καιρός και κυρίως να υπάρξει βούληση και αποφασιστικότητα ώστε να ξεπεραστούν αγκυλώσεις του παρελθόντος», σημείωσε.
Ο πρωθυπουργός ευχαρίστησε τον Βούλγαρο ομόλογό του, τις προηγούμενες κυβερνήσεις των δύο κρατών και τα υπουργεία Πολιτισμού. Αναφέρθηκε ακόμη στη συμβολή της διοίκησης και των εργαζομένων του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού, που συμμετείχαν στην προετοιμασία και την ολοκλήρωση της διαδικασίας.
«Αυτός ο δίαυλος της διμερούς συνεργασίας τώρα ανοίγει», είπε, παρουσιάζοντας τη συμφωνία ως αφετηρία για την επιστροφή και άλλων πολιτιστικών αντικειμένων στις δύο χώρες.
Στην ομιλία του έδωσε έμφαση και στις δεκαετίες κατά τις οποίες η υπόθεση δεν προχωρούσε. Όπως ανέφερε, σε αρκετές περιπτώσεις κυριάρχησαν «η ακινησία και η λογική, μερικές φορές, των μαξιμαλιστικών απαιτήσεων».
Για την πολιτιστική διπλωματία, υποστήριξε ότι «κινείται αθόρυβα αλλά και απολύτως παραγωγικά». Στο πλαίσιο αυτό, αναφέρθηκε στη συμφωνία επιστροφής από τη Σικελία του θραύσματος του «Θαύματος των Εφέσων», σημειώνοντας ότι η συγκεκριμένη φόρμουλα είχε αποσπάσει θετικά σχόλια από την UNESCO.
Συνέδεσε, παράλληλα, την ελληνοβουλγαρική συμφωνία με τη διεθνή συζήτηση για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και την αλλαγή στον τρόπο αντιμετώπισης αντίστοιχων ζητημάτων.
«Τα μνημεία, τα ιστορικά κειμήλια, δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως λάφυρα πολέμου, ούτε ως θύματα συγκυριών μεταγενέστερων της δημιουργίας τους», υπογράμμισε.
Στη συνέχεια αναφέρθηκε στην ιστορική πορεία των ελληνοβουλγαρικών σχέσεων. Οι δύο λαοί, όπως είπε, συνυπάρχουν στην ίδια περιοχή εδώ και δεκαπέντε αιώνες, έχοντας περάσει περιόδους συγκρούσεων, διαιρέσεων και δοκιμασιών.
«Δεν ωραιοποιούμε την ιστορία, ούτε και πρέπει να τη διαγράφουμε. Οφείλουμε, ωστόσο, να διδασκόμαστε από τις σκοτεινές της σελίδες, προκρίνοντας όσα μας ενώνουν: την κοινή πολιτιστική και θρησκευτική μας ρίζα, την αμοιβαία αναγνώριση της ταυτότητας του άλλου, αλλά κυρίως το κοινό μας αύριο», ανέφερε.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης εκτίμησε ότι οι σχέσεις Ελλάδας και Βουλγαρίας βρίσκονται στο καλύτερο επίπεδο που έχουν υπάρξει. Πρόσθεσε ότι μπορούν να ενισχυθούν περαιτέρω οι συνεργασίες στο εμπόριο, την ενέργεια, τον τουρισμό, το περιβάλλον, τη διαχείριση των υδάτων και τον πολιτισμό.
Ολοκληρώνοντας την ομιλία του, απηύθυνε στον Βούλγαρο ομόλογό του το μήνυμα: «Σε έναν κόσμο ταραγμένο, ας κάνουμε λοιπόν τη συνεργασία μας ένα παράδειγμα ασφάλειας, σταθερότητας και προόδου. Και τη σημερινή συμφωνία το πρώτο βήμα, τη σφραγίδα σε αυτή την αισιόδοξη επιλογή».
