Τρία γεγονότα στα Ελληνοτουρκικά τον τελευταίο μήνα πυροδότησαν το ερώτημα αν πλησιάζει το τέλος των λεγόμενων «ήρεμων νερών».
Η προσέγγιση ξεκίνησε άτυπα τον Φεβρουάριο του 2023 και επισφραγίστηκε με τη συνάντηση του Κυριάκου Μητσοτάκη με τον πρόεδρο Ερντογάν στη Λιθουανία, τον Ιούλιο του ίδιου έτους. Στις 30 Ιουλίου, όμως, ένα τουρκικό μη επανδρωμένο αεροσκάφος (UAV) πραγματοποίησε υπερπτήση πάνω από το Φαρμακονήσι. Ηταν η πρώτη υπερπτήση από τον Ιανουάριο του 2023, δηλαδή ύστερα από τριάμισι χρόνια.
Η Αγκυρα έχει επιστρέψει πλήρως στην πρακτική των παραβιάσεων του ελληνικού εναέριου χώρου. Σύμφωνα με το ΓΕΕΘΑ, πραγματοποίησε 144 υπερπτήσεις από την 1η έως τις 22 Αυγούστου, ενώ ορισμένες έγιναν από οπλισμένα τουρκικά μαχητικά, με αποτέλεσμα να σημειωθούν εικονικές αερομαχίες και εμπλοκές, αυξάνοντας τον κίνδυνο ατυχήματος. Ενδεικτική της τουρκικής κλιμάκωσης είναι η συνολική εικόνα του έτους. Το πρώτο εξάμηνο η Αγκυρα πραγματοποίησε 247 παραβιάσεις και ακολούθησαν ακόμη 49 τον Ιούλιο.
Στις 16 Αυγούστου, η Αγκυρα ανακήρυξε δύο παράνομα θαλάσσια πάρκα. Η χωροθέτηση του «Βορείου Αιγαίου» (Τσανάκκαλε-Τεκιρντάγ) εκτείνεται μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης, εντός της ελληνικής υφαλοκρηπίδας, αγνοώντας τα ελληνικά νησιά. Κατά την τουρκική θέση, τα νησιά διαθέτουν μόνο χωρικά ύδατα και καμία επήρεια στις θαλάσσιες ζώνες, όπως η υφαλοκρηπίδα και η ΑΟΖ. Το πάρκο της Ανατολικής Μεσογείου (Φετίγιε-Κας), από την άλλη, «στραγγαλίζει» γεωγραφικά το Καστελλόριζο. Το περικλείει από όλες τις πλευρές, εκτός από τα έξι ναυτικά μίλια των χωρικών του υδάτων, το αποκόπτει από τη Ρόδο και δεν το αποτυπώνει καν ως παράγοντα στη διαμόρφωση των θαλάσσιων ορίων.
Οι "γκρίζες ζώνες"
Ακολούθησε η εμφατική επαναφορά των λεγόμενων «γκρίζων ζωνών», η οποία έγινε σε δύο δόσεις. Αρχικά, με την ανακοίνωση του Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τον Τουρισμό από την Αθήνα, στις 7 Αυγούστου, και στη συνέχεια, εξαιτίας του χωροταξικού σχεδιασμού για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας στο Αιγαίο, στις 19 Αυγούστου.
Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών απάντησε τόσο για τα θαλάσσια πάρκα όσο και για τις «γκρίζες ζώνες», απορρίπτοντας συλλήβδην την τουρκική αφήγηση.
«Η θέση μας είναι ξεκάθαρη και δεν αλλάζει: η Ελλάδα κινείται με βάση το Διεθνές Δίκαιο, ασκεί τα δικαιώματά της και δεν πρόκειται να αφήσει απειλές ή παράνομες διεκδικήσεις να καθορίσουν τις αποφάσεις της. Επιδιώκουμε σταθερά τον διάλογο και τις σχέσεις καλής γειτονίας με την Τουρκία», σημείωσε ο Κυριάκος Μητσοτάκης σε κυριακάτικη ανάρτησή του στο Facebook.
«Αλλά διάλογος δεν σημαίνει υποχώρηση. Και σίγουρα δεν σημαίνει ότι θα σταματήσουμε να κάνουμε όσα θεωρούμε σωστά και αναγκαία για τη χώρα μας», πρόσθεσε ο πρωθυπουργός.
Μια περίοδος αγοράς χρόνου
Τελικά, υπήρξαν ποτέ «ήρεμα νερά» στα Ελληνοτουρκικά;
Σύμφωνα με τον Γιώργο Γεραπετρίτη, σε συνέντευξή του στο «Βήμα της Κυριακής», όχι μόνο υπήρξαν, αλλά αποτέλεσαν και επιτυχημένη πολιτική. Ο υπουργός Εξωτερικών περιέγραψε τα «ήρεμα νερά» ως μια περίοδο κατά την οποία η Αθήνα «αγόρασε» χρόνο, ώστε να ενισχύσει τις Ενοπλες Δυνάμεις και τα διεθνή ερείσματά της.
«Το 2023 η Ελλάδα είχε οριστικά βγει από την οικονομική κρίση και βρισκόταν σε τροχιά σταθερής ανάπτυξης. Είχε ακόμη σημάδια από τη μεγάλη μεταναστευτική κρίση, βρισκόταν ακόμη σε στάδιο ενίσχυσης των Ενόπλων Δυνάμεων και διεύρυνε σταδιακά το διπλωματικό της αποτύπωμα στον κόσμο, ενόσω η Τουρκία είχε παγιώσει τις διαχρονικές αξιώσεις της, είχε συνάψει το ανυπόστατο τουρκολιβυκό μνημόνιο και είχε ισχυρή παρουσία στον κόσμο», σημείωσε ο κ. Γεραπετρίτης.
Ο υπουργός πρόσθεσε ότι, κατά το ίδιο διάστημα, η Αθήνα αύξησε την αποτρεπτική ισχύ της. Ωστόσο, στην ελληνική πρωτεύουσα δεν λησμονούν ότι έναν χρόνο μετά τη συνάντηση Μητσοτάκη-Ερντογάν στη Λιθουανία και μόλις επτά μήνες μετά τη συνομολόγηση της αμφιλεγόμενης Διακήρυξης των Αθηνών, πέντε πλοία του τουρκικού Πολεμικού Ναυτικού διέκοψαν τις εργασίες ιταλικού ερευνητικού πλοίου. Το περιστατικό σημειώθηκε για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας-Κύπρου, λίγα μόλις μίλια νότια της Κάσου.
Οι πρόσφατες τουρκικές κινήσεις
Σε ό,τι αφορά τις πρόσφατες τουρκικές ενέργειες, ο κ. Γεραπετρίτης υποστήριξε ότι αποτελούν αντιδράσεις σε ελληνικές πρωτοβουλίες, όπως ο Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός του Απριλίου 2025 και η ανακήρυξη δύο θαλάσσιων πάρκων τον Ιούλιο του 2025.
Τόνισε, επίσης, ότι η Αθήνα είναι προετοιμασμένη για «κάθε σενάριο» και πως «οποιαδήποτε απόπειρα προσβολής των κυριαρχικών δικαιωμάτων μας αντιμετωπίζεται με κάθε πρόσφορο μέσο».
Η εικόνα που διαμορφώνεται δείχνει ότι η περίοδος αποκλιμάκωσης δεν εξάλειψε τις βασικές διαφωνίες. Περιορίστηκε, κυρίως, η ένταση στην καθημερινή πρακτική, χωρίς να μεταβληθούν οι πάγιες τουρκικές διεκδικήσεις και η ελληνική θέση ότι η μόνη διαφορά που μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο δικαστικής ή διμερούς επίλυσης είναι η οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών με βάση το Διεθνές Δίκαιο.
Έτσι, τα «ήρεμα νερά» αποδεικνύονται περισσότερο μια περίοδος διαχείρισης της έντασης παρά οριστική αλλαγή στρατηγικής. Η πραγματικότητα συνεχίζει να δοκιμάζει τα όρια της προσέγγισης και να υπενθυμίζει ότι πίσω από τον διάλογο παραμένουν οι ίδιες βαθιές διαφωνίες.
Επί ποδός για "καλώδιο" και "γαλάζια πατρίδα"
Το φθινόπωρο προμηνύεται δύσκολο για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, καθώς αναμένεται να επανεκκινήσουν οι έρευνες για το καλώδιο Ελλάδος-Κύπρου και η ψήφιση από την τουρκική Βουλή του νομοσχεδίου για τις θαλάσσιες ζώνες.
Για το πρώτο, ο Κ. Μητσοτάκης έκανε λόγο για «δύσκολη αποστολή» ενός έργου το οποίο ‒εφόσον υλοποιηθεί‒ θα εδραιώσει την Ελλάδα «ως βασικό ενεργειακό κόμβο της περιοχής».
Φυσικά, το ερώτημα του ενός εκατομμυρίου παραμένει το αν και πώς θα αντιδράσει η Αγκυρα. Η Αθήνα θα παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις και για την επίσημη θεσμοθέτηση του επεκτατικού δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας» που θα επιβάρυνε θεμελιωδώς τις διμερείς σχέσεις, προσθέτοντας ένα ακόμα βαρίδι στο υπάρχον τουρκικό αναθεωρητικό πλέγμα διεκδικήσεων, στο οποίο η Αγκυρα θα προσφεύγει και με την επίφαση του εσωτερικού δικαίου.
