Εν μέσω μίας ευρύτερα ταραγμένης γεωπολιτικής συγκυρίας, με δύο ανοιχτά πολεμικά μέτωπα που πυροδοτούν την ενεργειακή κρίση και τις πληθωριστικές πιέσεις, οι οποίες με τη σειρά τους τροφοδοτούν την ακρίβεια και το κόστος ζωής, δεν υπάρχουν περιθώρια για... πολιτικούς πειραματισμούς, με όρους γραφικότητας και ερασιτεχνισμών.
Δεν υπάρχει χώρος και χρόνος για πολιτικάντηδες, απότοκους του σκοτεινού Βυζαντίου και ιστορίες με σουλτάνους, γενίτσαρους και φαινόμενα iç oğlan (εσωτερικός υπηρέτης, τσογλάνι)…
Οταν κάποιοι πολιτικοί αναλυτές εκτιμούν ότι αποδομήθηκε το πολιτικό rebranding του Τσίπρα, δεν το αντιμετωπίζουν μόνο ως αδυναμία του εγχειρήματος του πρώην πρωθυπουργού, αλλά βλέπουν και το… αποτύπωμά του. Μάλιστα, δεν είναι λίγοι αυτοί που το συνδέουν και με την αναβίωση του εκτσογλανισμού στην πολιτική, με την αναζωπύρωση της τοξικότητας και της εχθροπάθειας.
Εξάλλου ο… πολωτικός Τσίπρας έρχεται να ενώσει τις δυνάμεις του με το ευρύτερο φάσμα των αριστερόστροφων δυνάμεων (ΣΥΡΙΖΑ και ΝΕΑΡ) και των αντισυστημικών από τη Ζωή Κωνσταντοπούλου μέχρι τον Δημήτρη Νατσιό. Και μπορεί ο εκτσογλανισμός της πολιτικής ζωής και της κοινωνίας να εισήχθη πρώτη φορά στην πολιτική ορολογία το 2013, ως έκφραση εκχυδαϊσμού και ως μορφή εκφασισμού της κοινωνίας, αλλά η ιστορία του έρχεται από πολύ παλιά και είναι διαφωτιστική.
Μια φορά κι έναν καιρό
Επί Βυζαντίου, όταν οι άρχοντες έστελναν έναν στρατηγό ως διοικητή σε επαρχία, για να τον έχουν υπό πλήρη έλεγχο, κρατούσαν τον γιο του στο παλάτι δήθεν ως οικότροφο, αλλά στην ουσία ως όμηρο. Τον θεσμό τον διεύρυναν αργότερα οι σουλτάνοι, οι οποίοι ζητούσαν από τους διοικητές των επαρχιών να στείλουν στο παλάτι τρεις τέσσερις νεαρούς, παιδιά 8-10 ετών, κατά προτίμηση αλλόθρησκους, Ρωμιούς ή Αρμένιους.
Οι νέοι για μια δεκαετία τρέφονταν στο παλάτι και εκπαιδεύονταν από τους ευνούχους. Με την ολοκλήρωση της εκπαίδευσης αναλάμβαναν καθήκοντα είτε ως διοικητές επαρχιών είτε ως στρατιωτικοί ή γραμματικοί στο παλάτι. Οι πιο «καλοθρεμμένοι» έμεναν στο χαρέμι για ν’ ανάβουν το τσιμπούκι του σουλτάνου! Σε αυτούς αναφέρεται υποτιμητικά ο χαρακτηρισμός iç oğlan, στα ελληνικά «τσογλάνι».
Σε αυτό το σημείο ήρθε και η εξέλιξη των γενίτσαρων (yeniçer – νέος στρατιώτης), τους οποίους αντιμετώπιζαν με δέος οι φτωχοί μουσουλμάνοι και δάνειζαν τα παιδιά τους σε Ρωμιούς για να τα παρουσιάσουν σαν δικά τους και να τα παραδώσουν στην επιτροπή που μάζευε τους υποψήφιους. Πεπραγμένα και ιστορικές καταγραφές μιας εποχής σκοταδισμού, μακριά, πολύ μακριά από τις σύγχρονες αστικές δημοκρατίες. Δεν είναι υπερβολή, λοιπόν, ούτε σχήμα λόγου, ότι δεν επιτρέπεται να βρίσκει έδαφος ούτε ως μεταφορική έκφραση ο πολιτικός εκτσογλανισμός.
Rebranding ήταν και πάει
Ο Αλέξης Τσίπρας μπορεί να επιχείρησε ή να επικαλέστηκε ότι στόχος του ήταν ένα rebranding, το οποίο δήθεν υπαγόρευαν οι κοινωνικές ανάγκες. Η δύναμη της αδράνειας, όμως, είναι ανίκητη. Το rebranding διυλίστηκε στη χρονομηχανή και ο Τσίπρας επέστρεψε στο 2008 και στη γνωστή συνταγή της τοξικότητας και του λαϊκισμού. Τι κι αν οι πολίτες την απέρριψαν – σε δύο εκλογικές αναμετρήσεις, μάλιστα. Οι προσπάθειες να παρουσιάσει ένα πιο μετριοπαθές, θεσμικό και σοσιαλδημοκρατικό προφίλ, μετά την αποχώρησή του από την ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ και μέσω των δραστηριοτήτων του ινστιτούτου του, δεν μακροημέρευσαν, ούτε τελεσφόρησαν.
Το τελευταίο διάστημα, και ειδικά μετά τις δημοσκοπήσεις που δείχνουν τη δυναμική της ΕΛΑΣ να πιάνει… ταβάνι και το ΠΑΣΟΚ του Ανδρουλάκη να πλησιάζει σε απόσταση αναπνοής, επιστράτευσε την τοξική-πολωτική ρητορική και την εμπρηστική τακτική της περιόδου 2012-2015. Αρχισε και πάλι να ξεδιπλώνει μία πολιτική στρατηγική σκληρής πόλωσης και μετώπων, τόσο απέναντι στην κυβέρνηση όσο και απέναντι στο ΠΑΣΟΚ, θρυμματίζοντας την εικόνα του συναινετικού ηγέτη.
Πολλές φορές η… καθ’ υπαγόρευση μετριοπάθεια τον οδήγησε σε λάθη, όπως το ότι δεν συγκυβέρνησε ποτέ με τη Δεξιά, όταν κυβερνητικός εταίρος του ήταν ο Πάνος Καμμένος των ΑΝΕΛ. Ή όταν ασκούσε κριτική στους υπουργούς της κυβέρνησης Μητσοτάκη ότι φωτογραφίζονταν με την Κίμπερλι Γκιλφόιλ την οποία απέπεμψε ο Λευκός Οίκος, και είχε φωτογραφεί και ο ίδιος μαζί της.
Ακόμα πιο ενδεικτική είναι η πρόσφατη αναφορά του ότι η παραπομπή του σημερινού πρωθυπουργού, Κυριάκου Μητσοτάκη, στη Δικαιοσύνη εξαρτάται άμεσα από το εκλογικό αποτέλεσμα! Επίσης, στελέχη της ΕΛΑΣ, άγνωστα στην πλειονότητά τους στο ευρύτερο κοινό, πολλές φορές διατυπώνουν αντικρουόμενες ή αντιφατικές θέσεις με διαφορετική προσέγγιση από αυτή που δημόσια έχει εκφράσει ο Τσίπρας, ενισχύοντας την άποψη ότι το νέο πολιτικό εγχείρημα του πρώην πρωθυπουργού είναι ένα ΙΧ κόμμα....
Το μήνυμα δεν ελήφθη
Ολες αυτές οι παράμετροι μάλλον καθιστούσαν μονόδρομο για τον Αλέξη Τσίπρα την επιστροφή στο παρελθόν. Στα χρόνια της διακυβέρνησης, αλλά και της αντιπολίτευσης, ακόμη και μετά το μήνυμα της κάλπης, τον Ιούλιο του 2019. Ενα μήνυμα που δεν διαβάστηκε ποτέ από τους παραλήπτες του γιατί έπεφτε πάντα πάνω στον μπετοναρισμένο τοίχο της αλαζονείας και της αμετροέπειας. Οπως συνέβη το 2022, όταν ο Χριστόφορος Βερναρδάκης απευθύνθηκε με αήθη και χυδαίο τρόπο στην τότε υπουργό Παιδείας, Νίκη Κεραμέως, χαρακτηρίζοντάς την «Πισπιρίγκου της παιδείας».
Κάπως έτσι ήρθαν και οι επιθέσεις του Θανάση Καρτερού με τον χαρακτηρισμό «βλάκας» για τον Ανδρουλάκη, αλλά και οι αναφορές του ίδιου του Τσίπρα περί αφελών, δείχνοντας προς τη Χαριλάου Τρικούπη. Κάπως έτσι ήρθαν και οι ευχές «Αντε και στα δικά μας! Να πάρει σειρά η Ελλάδα. Είμαστε κοντά», του Πάνου Λαμπρινίδη–Στάχτου, πρώην γραμματέα της Νεολαίας ΣΥΡΙΖΑ και νυν στελέχους της ΕΛΑΣ, όταν σχολίασε τις διαδηλώσεις και τα επεισόδια στη Γαλλία, προβλέποντας μάλιστα ένα μεγάλο κύμα κοινωνικών κινητοποιήσεων και στη χώρα μας τον Νοέμβριο.
Ο Τσίπρας λόγω ένδειας στελεχών και θέσεων γυρίζει στα παλιά. Στα δοκιμασμένα στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ και στην πόλωση του τύπου «ή εμείς ή κανείς». Εξάλλου, το ένα εγγυάται το άλλο. Οι… αυτόχθονες Συριζαίοι –είτε αυτοί που έμειναν με τη Δούρου, τον Παππά και τον Πολάκη, είτε αυτοί που… αγκυροβόλησαν στη Νέα Αριστερά, είτε αυτοί που πήραν θέση στον διάδρομο αναμονής για το νέο κόμμα Τσίπρα– αρέσκονται στην πόλωση και στην κοινωνική αναταραχή.
Εμπρος προς τα πίσω
Οι επεισοδιακές διαδηλώσεις στη Γαλλία, την Ιταλία και την Αλβανία αντιπροσωπεύουν τις μεγάλες προσδοκίες που τρέφουν όσοι επιδιώκουν την επιστροφή στο 2010-2012 για την αναβίωση του κλίματος των «Αγανακτισμένων», της έντονης κοινωνικής πόλωσης και της εχθροπάθειας. Γι’ αυτό και τα αντίσκηνα των φοιτητών στο Σύνταγμα τους γεμίζουν ελπίδα. Οχι για την αντιμετώπιση του στεγαστικού, της ακρίβειας και του κόστους σπουδών. Αλλά για την κοινωνική έκρηξη, το μπάχαλο, το χάος…
Πώς το είχε πει η Εφη Αχτσιόγλου σε διαδικτυακή εκδήλωση με θέμα «Η Ευρώπη μετά την πανδημία: Κοινωνία, εργασία, δικαιώματα», το 2021; «Η κανονικότητα δεν είναι ποτέ ευκαιρία για την Αριστερά». Η πρώην υπουργός Εργασίας του ΣΥΡΙΖΑ, και πλέον μέλος της ΕΛΑΣ, ήταν σαφής τότε: «Νομίζω ότι είναι πολύ μεγάλη ευκαιρία και ταυτόχρονα πολύ μεγάλη ευθύνη… να δράσουμε ώστε αυτές οι μετατοπίσεις, αυτές οι ρωγμές που υπήρξαν στην Ευρώπη λόγω της πανδημίας να μπορέσουν να οδηγήσουν σε μία μεγαλύτερη, ουσιαστικότερη πολιτική αλλαγή. Είναι μια ευκαιρία που η Αριστερά οφείλει να εκμεταλλευτεί».
Ακολούθησε η παρέμβαση του Νίκου Φίλη περί «της παγίδας της κανονικότητας» για να… εδραιώσει τον ρόλο και την αποστολή της Αριστεράς, η οποία πάντα υποστήριζε ότι δεν θέλει «να διαχειριστεί», αλλά να σώσει τον κόσμο και να τον ξαναχτίσει «σωστά». Μόνο που για να τον σώσει και να τον ξαναχτίσει, πρέπει πρώτα ο κόσμος να έχει καταστραφεί.
Οι… άκακες μολότοφ
Τότε ήταν η πανδημία, τώρα είναι οι διαδηλώσεις φοιτητών, μαθητών, εκπαιδευτικών στην Ευρώπη. Ζητούμενο είναι η αντίδραση, η ένταση, ο πόλεμος… Θα τους ακολουθεί και θα τον ακολουθούν αυτόν τον βηματισμό.
Ακόμα και χάριν αστεϊσμού, όπως όταν ο Τσίπρας από τη θέση του πρωθυπουργού, σε έναν άτυπο διάλογο που είχε μέσα στην αίθουσα του Κοινοβουλίου με τον βουλευτή της ΝΔ, Κώστα Τζαβάρα, του είπε απαντώντας στην αγωνία του, ότι στα πανεπιστήμια κατασκευάζουν μολότοφ, «Και τι κακό έχουν οι μολότοφ;». Κι όταν ο Τζαβάρας του απάντησε «Καίνε κόσμο», ο Τσίπρας ήταν πράγματι αφοπλιστικός: «Εξαρτάται σε ποια μεριά είσαι όταν πέφτουν οι μολότοφ».
Ολοι μια πολιτική παρέα. Θα μπορούσαν να χωρέσουν όλοι στην αφίσα της ΝΕΑΡ, με το κάλεσμα συμμετοχής στο πανεκπαιδευτικό συλλαλητήριο, που απεικονίζει τη Μαριάν, την εμβληματική μορφή της Γαλλικής Δημοκρατίας, να φοράει ένα κίτρινο γιλέκο και με κεντρικό σύνθημα «Κάν’ το όπως το Παρίσι». Χωρίς καμία αναφορά στη διάκριση μεταξύ μιας ειρηνικής διαμαρτυρίας και των βίαιων επεισοδίων…
Μπορεί να διαφώνησαν, να τσακώθηκαν, να ακολούθησαν δήθεν διαφορετικούς δρόμους, αλλά καθώς φαίνεται δύσκολα κάποιος από αυτή την παρέα θα μπορούσε να μιλήσει σε μια κοινωνία που δεν είναι στα… κάγκελα, ανασφαλής και οργισμένη. Δύσκολα θα μπορούσαν να υπάρξουν και να επιβιώσουν χωρίς συνθήκες πολιτικής ανωμαλίας, χρεοκοπίας, δυστυχίας. Και ο Τσίπρας μάλλον δεν απογαλακτίστηκε ποτέ από αυτές τις νοοτροπίες. Η πολιτική υπαρξιακή του αμφιταλάντευση έδειξε και πάλι ΣΥΡΙΖΑ του 2008. Δείχνει να αντιπολιτεύεται όχι τον Μητσοτάκη, αλλά την κανονικότητα…
