Ο Στέφανος Μάνος αφήνει ως παρακαταθήκη την επιμονή στις μεταρρυθμίσεις, στη λογική και στην ευθύνη, ακόμη κι όταν αυτές κόστιζαν πολιτικά και τον άφηναν σχεδόν πάντα μόνο.
Πολιτικός πριν από την εποχή του
Ο θάνατος του Στέφανου Μάνου, σε ηλικία 87 ετών, κλείνει μια διαδρομή που υπήρξε από τις πιο ιδιαίτερες της Μεταπολίτευσης. Ελάχιστοι πολιτικοί συνδέθηκαν τόσο στενά με μια συγκεκριμένη αντίληψη για το κράτος, την οικονομία και τη λειτουργία της δημόσιας διοίκησης, την οποία υπηρέτησαν με τέτοια συνέπεια επί δεκαετίες.
Ο Μάνος πίστευε ότι η πολιτική οφείλει να ξεκινά από τα πραγματικά προβλήματα και να κρίνεται από τα αποτελέσματά της. Αυτή η προσέγγιση εξηγεί γιατί πολλές από τις παρεμβάσεις του προκάλεσαν αντιδράσεις, σε μια εποχή κατά την οποία η διατήρηση ισορροπιών με οργανωμένα συμφέροντα αποτελούσε συχνά βασικό κανόνα του πολιτικού παιχνιδιού.
Ως υπουργός άφησε πίσω του συγκεκριμένο έργο. Η αναμόρφωση της Πλάκας, η απόσυρση των ρυπογόνων αυτοκινήτων, η σύμβαση για το Μετρό της Αθήνας και ο σχεδιασμός της Αττικής Οδού συνδέθηκαν με μια διαφορετική αντίληψη για τις υποδομές και τον δημόσιο χώρο. Στον χώρο των τηλεπικοινωνιών, η διαδικασία που άνοιξε τον δρόμο για την κινητή τηλεφωνία αποτέλεσε μία από τις χαρακτηριστικότερες τομές της περιόδου.
Την ίδια λογική υπηρέτησε όταν μίλησε για ιδιωτικοποιήσεις, για περιορισμό της σπατάλης και για ένα κράτος που θα λογοδοτεί για τα χρήματα των φορολογουμένων. Πολλά από αυτά τα ζητήματα βρέθηκαν αργότερα στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, όταν η οικονομική κρίση υποχρέωσε τη χώρα να αντιμετωπίσει προβλήματα που επί χρόνια παρέμεναν κάτω από το χαλί.
Η πολιτική που δεν χάιδευε αυτιά
Η πιο σημαντική παρακαταθήκη του Στέφανου Μάνου, ωστόσο, βρίσκεται πέρα από τις επιμέρους μεταρρυθμίσεις. Βρίσκεται στην πεποίθησή του ότι ο πολιτικός οφείλει να λέει την αλήθεια όπως την αντιλαμβάνεται, ακόμη και όταν γνωρίζει ότι αυτή δεν προσφέρει εύκολα εκλογικά οφέλη.
Η πορεία του υπήρξε δύσκολη και συχνά μοναχική. Η ρήξη του με τη Νέα Δημοκρατία, η ίδρυση των Φιλελευθέρων, η συνεργασία με το ΠΑΣΟΚ και αργότερα η συμμετοχή του στη δημιουργία της Δράσης δείχνουν έναν πολιτικό που προτίμησε να υπερασπιστεί τις ιδέες του, γνωρίζοντας ότι αυτές δεν διέθεταν πάντοτε ισχυρή κοινωνική βάση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε επιλογή του ήταν αλάνθαστη ή ότι όλες οι προτάσεις του θα μπορούσαν να εφαρμοστούν χωρίς πολιτικό κόστος. Η αξία της πολιτικής διαδρομής του βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός ότι έθεσε ερωτήματα τα οποία οι περισσότεροι απέφευγαν, επειδή γνώριζαν πόσο δύσκολες ήταν οι απαντήσεις. Και ο ίδιος ο Στέφανος Μάνος το γνώριζε αυτό. Όμως επέλεγε την παρρησία της γνώμης του.
Σε μια χώρα όπου η πολιτική συχνά μετρά τις προθέσεις και σπανιότερα τα αποτελέσματα, ο Μάνος επέμεινε στη μέτρηση, στην αξιολόγηση και στη λογοδοσία. Όταν η συζήτηση περιστρεφόταν γύρω από το ποιος θα ικανοποιηθεί, εκείνος επανέφερε το ερώτημα για το ποιος πληρώνει και τι τελικά κερδίζει η κοινωνία.
Ίσως γι’ αυτό η πολιτική του διαδρομή να αποδείχθηκε περισσότερο χρήσιμη από όσο υπήρξε δημοφιλής. Οι ιδέες του συχνά έφταναν στη δημόσια συζήτηση πριν δημιουργηθούν οι συνθήκες για να γίνουν αποδεκτές.
Η παρακαταθήκη της ευθύνης
Ο Στέφανος Μάνος αφήνει πίσω του, πάνω απ’ όλα, ένα παράδειγμα πολιτικής ανεξαρτησίας. Απέδειξε ότι η πολιτική χρησιμότητα δεν μετριέται μόνο με την εκλογική δύναμη και τη διάρκεια στην εξουσία, αλλά και με την ικανότητα να μετακινείς τη συζήτηση προς ζητήματα που αργότερα θα αποδειχθούν καθοριστικά.
Η Ελλάδα έχει σήμερα περισσότερους λόγους να συζητά για την αποτελεσματικότητα του κράτους, για την αξιολόγηση, για τη σπατάλη και για τις μεταρρυθμίσεις που παράγουν μετρήσιμα αποτελέσματα. Σε αυτή τη μετατόπιση του δημόσιου διαλόγου, ο Στέφανος Μάνος είχε τη δική του ξεχωριστή συμβολή.
Η πορεία του υπενθυμίζει ότι η πολιτική χρειάζεται και ανθρώπους που είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν το κόστος των πεποιθήσεών τους. Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη παρακαταθήκη του. Η χρησιμότητα μιας πολιτικής ιδέας δεν εξαρτάται από το πόσο εύκολα χειροκροτείται τη στιγμή που διατυπώνεται. Κρίνεται από το αν αντέχει στον χρόνο και από το αν, όταν οι περιστάσεις το απαιτήσουν, αποδεικνύεται ικανή να προσφέρει λύσεις.
Ο Στέφανος Μάνος έφυγε έχοντας διανύσει μια πολιτική διαδρομή με συγκρούσεις, ρήξεις και προσωπικό κόστος. Παρέμεινε όμως πιστός σε μια βασική αρχή: ότι η Ελλάδα μπορεί να προχωρήσει μόνο όταν αποφασίσει να αντιμετωπίζει τα προβλήματά της με σοβαρότητα, τόλμη και αίσθηση ευθύνης. Αυτή είναι μια παρακαταθήκη που παραμένει εξαιρετικά επίκαιρη.
