Τα Άγια Θεοφάνια, γνωστά και ως Επιφάνεια ή Άγια Φώτα, εορτάζονται κάθε χρόνο σαν σήμερα, στις 6 Ιανουαρίου και αποτελούν την τρίτη και τελευταία μεγάλη εορτή του Δωδεκαημέρου.
Η ονομασία τους προέρχεται από τη φανέρωση της Αγίας Τριάδας κατά τη Βάπτιση του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό, γεγονός που καταγράφεται στις ευαγγελικές περικοπές.
Την ημέρα αυτή γιορτάζουν τα ονόματα Φωτεινή, Φώτης ή Φώτιος, Ουρανία, Ιορδάνης, Θεοφάνης και Θεοχάρης.
Άγια Φώτα - Η μεγάλη γιορτή της Βάπτισης του Κυρίου
Αρχικά, τα Θεοφάνια ήταν άρρηκτα συνδεδεμένα με την εορτή των Χριστουγέννων και σήμαιναν τη φανέρωση του Σωτήρα στον κόσμο ως Υιού του Θεού. Υπό αυτή την έννοια θεωρούνται η πρώτη καθαρά χριστιανική γιορτή της Εκκλησίας, σε αντίθεση με το Πάσχα, το οποίο διατηρεί και στοιχεία ιουδαϊκής προέλευσης.
Κατά τους πρώτους αιώνες του χριστιανισμού, η εορτή δεν είχε ακόμη λάβει σαφή μορφή, ενώ τον 4ο αιώνα καθιερώθηκε αρχικά ως μικτή γιορτή που περιλάμβανε τη Γέννηση, τη Βάπτιση και τη δημόσια εμφάνιση του Χριστού στον κόσμο. Στη συνέχεια, κατά τη διάρκεια του ίδιου αιώνα, ο εορτασμός της Γέννησης του Χριστού διαχωρίστηκε από τον εορτασμό της Βάπτισής Του.
Έτσι, τα Θεοφάνια απέκτησαν τον χαρακτήρα της επετείου της Βάπτισης του Σωτήρα στον Ιορδάνη ποταμό και της φανέρωσής Του στην ανθρωπότητα. Η ημέρα αυτή συνδέθηκε με τη μαζική βάπτιση των κατηχουμένων, οι οποίοι λάμβαναν το λεγόμενο «φώτισμα», γεγονός που οδήγησε και στην καθιέρωση της ονομασίας «Ημέρα των Φώτων» ή «Άγια Φώτα».
Μάλιστα, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος αναφέρει τα Θεοφάνια ως αρχαία πανήγυρη της Εκκλησίας της Αντιόχειας, η οποία σταδιακά διαδόθηκε σε ολόκληρο τον χριστιανικό κόσμο.
Η Βάπτιση του Σωτήρα και το νόημα της εορτής
Σύμφωνα με τις ευαγγελικές μαρτυρίες, στις αρχές του 30ού έτους της ηλικίας Του, ο Ιησούς βαπτίστηκε στον Ιορδάνη ποταμό από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο, ο οποίος κήρυττε το βάπτισμα της μετανοίας. Τη στιγμή της Βάπτισης, το Άγιο Πνεύμα κατέβηκε από τον ουρανό σε μορφή περιστεράς και ακούστηκε η φωνή του Θεού Πατέρα που Τον αναγνώριζε ως τον αγαπητό Του Υιό. Πρόκειται για τη μοναδική καταγεγραμμένη φανέρωση της Αγίας, Ομοουσίου και Αδιαιρέτου Τριάδας επί της γης.
Στη Δυτική Εκκλησία, η εορτή των Θεοφανίων προσέλαβε διαφορετικό περιεχόμενο, καθώς δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στην αποκάλυψη της θεότητας του Χριστού στους εθνικούς και συνδέεται κυρίως με την προσκύνηση των Τριών Μάγων και το αστέρι της Βηθλεέμ. Έτσι, από νωρίς στη Δύση η γιορτή απέκτησε και ιεραποστολικό χαρακτήρα.
Στην ορθόδοξη παράδοση, τα Θεοφάνια συνδέονται άρρηκτα με τον Μέγα Αγιασμό και την κατάδυση του Τιμίου Σταυρού στα νερά της θάλασσας, ποταμών ή λιμνών, κατά μίμηση της Βάπτισης του Χριστού. Η τελετή αυτή, πέρα από τον βαθύ θρησκευτικό της συμβολισμό, έχει και έντονο κοινωνικό χαρακτήρα, καθώς πραγματοποιείται παρουσία των τοπικών αρχών σε όλη τη χώρα.
Στην Ελλάδα, από τις αρχές του 20ού αιώνα, η επίσημη κατάδυση του Σταυρού καθιερώθηκε να τελείται στον Πειραιά, μπροστά από τον Ναό του Αγίου Σπυρίδωνα.
Ύμνοι, τέχνη και παράδοση
Η εορτή των Θεοφανίων ενέπνευσε από νωρίς τη χριστιανική τέχνη, τη ζωγραφική και την υμνογραφία. Ιδιαίτερη θέση κατέχουν οι ύμνοι του Ιωάννη του Δαμασκηνού και του Σωφρονίου Ιεροσολύμων, ενώ το Απολυτίκιο των Θεοφανίων παραμένει μέχρι σήμερα στο επίκεντρο της λατρευτικής ζωής των πιστών.
Παράλληλα, τα Θεοφάνια συνοδεύονται από πλήθος λαϊκών εθίμων, όπως τα κάλαντα των Φώτων, η ανέλκυση του Σταυρού από νέους που βουτούν στα παγωμένα νερά, καθώς και ο αγιασμός των σπιτιών.
Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, ο αγιασμός απομακρύνει τα κακά πνεύματα και τους καλικάντζαρους του Δωδεκαημέρου, ενώ το αγιασμένο νερό θεωρείται φορέας καθαρτικής και εξυγιαντικής δύναμης. Πολλά από αυτά τα έθιμα διατηρούν ζωντανά στοιχεία αρχαιότερων ελληνικών δοξασιών, προσδίδοντας στη γιορτή έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα συνέχειας ανάμεσα στην πίστη, την ιστορία και την παράδοση.
