Η ψηφιακή πραγματικότητα αποτελεί πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας των παιδιών και των εφήβων. Από πολύ μικρή ηλικία, τα παιδιά εκτίθενται σε έναν «αόρατο εχθρό»: το διαδίκτυο.
Τα social media δεν είναι απλώς εργαλεία επικοινωνίας. Διαμορφώνουν αντιλήψεις, πρότυπα και καλλιεργούν ανάγκες. Στο πλαίσιο αυτό, η συζήτηση για την απαγόρευση της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από παιδιά κάτω των 15 ετών δικαίως πρωταγωνιστεί στον δημόσιο διάλογο, θέτοντας ένα κρίσιμο ερώτημα: πρόκειται για αναγκαίο μέτρο προστασίας ή για υπερβολικό περιορισμό της ελευθερίας τους;
Τα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι η υπερβολική έκθεση των ανηλίκων στα social media συνδέεται με αυξημένα ποσοστά άγχους, κατάθλιψης, χαμηλής αυτοεκτίμησης, υπερκαταναλωτισμού, αλλά και διαδικτυακού εκφοβισμού. Πρόκειται για νευρικά συστήματα που βρίσκονται ακόμη σε στάδιο ανάπτυξης. Ο εθισμός, επομένως, όχι μόνο εμποδίζει την ουσιαστική κοινωνικοποίησή τους, αλλά μειώνει και την ικανότητά τους για συγκέντρωση. Τα παιδιά έρχονται καθημερινά σε επαφή με περιεχόμενο το οποίο δεν είναι σε θέση να επεξεργαστούν κριτικά, με αποτέλεσμα να υιοθετούν άκριτα συμπεριφορές και να ενστερνίζονται μη ρεαλιστικά πρότυπα ζωής και επιτυχίας.
Έχοντας υπόψη ότι τα παιδιά και οι έφηβοι δεν πρέπει να αποκοπούν από το διαδίκτυο, αλλά αντιθέτως να προστατευθούν από τους κινδύνους που ελλοχεύουν μέσω της αλόγιστης χρήσης των social media, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τον Νοέμβριο του 2025 ενέκρινε μη δεσμευτικό ψήφισμα με στόχο την καθιέρωση ενιαίου ελάχιστου ορίου ηλικίας 16 ετών για αυτόνομη πρόσβαση σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης, πλατφόρμες διαμοιρασμού βίντεο και ψηφιακά εργαλεία «AI companions».
Προς την ίδια κατεύθυνση, εκτός των ορίων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Αυστραλία αποτέλεσε την πρώτη χώρα που νομοθέτησε περιορισμούς στην πρόσβαση των εφήβων κάτω των 16 ετών στα social media, με τον σχετικό νόμο να τίθεται σε εφαρμογή από τις 10 Δεκεμβρίου 2025. Ακολούθησε η Ισπανία, με τον πρωθυπουργό της να ανακοινώνει την πρόθεση εφαρμογής αντίστοιχης απαγόρευσης για παιδιά κάτω των 15 ετών.
Στη Γαλλία, επίσης, ψηφίστηκε νομοσχέδιο για την απαγόρευση της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από παιδιά κάτω των 15 ετών, καθώς και για την απαγόρευση χρήσης κινητών τηλεφώνων στα σχολεία. Στη Δανία εξετάζεται παρόμοιο καθεστώς, με τη διαφοροποίηση της δυνατότητας παροχής γονικής συναίνεσης για παιδιά άνω των 13 ετών. Η Πορτογαλία, τέλος, ενδέχεται να υιοθετήσει πρόταση νόμου σύμφωνα με την οποία οι έφηβοι ηλικίας 13 έως 16 ετών δεν θα έχουν πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Η Ελλάδα, στο πλαίσιο κυβερνητικών πρωτοβουλιών, προχώρησε ήδη από τον Σεπτέμβριο του 2024, με την έναρξη του σχολικού έτους, στην απαγόρευση χρήσης κινητών τηλεφώνων στα σχολεία. Υπενθυμίζεται, επίσης, ότι στην απαγόρευση της χρήσης των social media από παιδιά κάτω των 16 ετών είχε αναφερθεί για πρώτη φορά τον περασμένο Σεπτέμβριο ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης. Στο πλαίσιο της εκδήλωσης με θέμα «Protecting Children in the Digital Age», είχε δηλώσει χαρακτηριστικά ότι «στην Ελλάδα εξετάζουμε την απαγόρευση της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από την ηλικία των 16 ετών και κάτω, όπως συμβαίνει και στην Αυστραλία».
Η απαγόρευση της χρήσης social media για παιδιά κάτω των 16 ετών δεν στοχεύει στην αποκοπή τους από την τεχνολογία, αλλά στη δημιουργία ενός αναγκαίου πλαισίου προστασίας σε μια κρίσιμη ηλικία διαμόρφωσης της προσωπικότητας. Το ίδιο το σύνταγμα της Ελλάδας προβλέπει ότι η παιδική ηλικία και η νεότητα τελούν υπό την προστασία του Κράτους (άρθρο 21), ενώ η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας τελεί υπό την προϋπόθεση ότι δεν θίγει το δημόσιο συμφέρον και τα δικαιώματα τρίτων (άρθρο 5). Όταν η ανεξέλεγκτη έκθεση των ανηλίκων σε ψηφιακές πλατφόρμες συνδέεται με σοβαρούς κινδύνους για την ψυχική τους υγεία, η κρατική παρέμβαση δεν αποτελεί υπέρβαση, αλλά υποχρέωση.
Όπως το κράτος θεσπίζει ηλικιακά όρια για την κατανάλωση αλκοόλ ή την οδήγηση, έτσι οφείλει να θέτει όρια και στον ψηφιακό χώρο, ιδίως όταν πρόκειται για ανηλίκους που δεν διαθέτουν ακόμη την αναγκαία ωριμότητα για να αξιολογήσουν τους κινδύνους. Η προστασία αυτή δεν αναιρεί την ελευθερία, αλλά την καθιστά ουσιαστική, εξασφαλίζοντας τις προϋποθέσεις για την ομαλή ανάπτυξη της προσωπικότητας.
Βεβαίως, καμία απαγόρευση δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά χωρίς παράλληλα μέτρα. Η ενίσχυση της ψηφιακής παιδείας, η ενεργός συμμετοχή των γονέων και η συνεργασία με τις ίδιες τις πλατφόρμες αποτελούν βασικές συνιστώσες μιας ολοκληρωμένης πολιτικής πρόληψης. Ο στόχος δεν είναι η τιμωρία, αλλά η έγκαιρη προστασία.
Σε μια εποχή όπου ο ψηφιακός κόσμος εξελίσσεται ταχύτερα από τους θεσμούς, η πολιτεία δεν μπορεί να παραμένει ουραγός των εξελίξεων. Η προστασία των παιδιών στον ψηφιακό χώρο δεν αποτελεί ιδεολογική εμμονή ούτε περιορισμό δικαιωμάτων, αλλά πολιτική ευθύνη. Η θέσπιση σαφών κανόνων για τη χρήση των social media από ανηλίκους συνιστά αναγκαία παρέμβαση με στόχο τη διασφάλιση της ψυχικής υγείας και της ομαλής ανάπτυξής τους. Μια σύγχρονη πολιτεία οφείλει να τολμά να ρυθμίζει, όταν διακυβεύεται το μέλλον της νέας γενιάς.
*Η Μαρία Πεντάρη είναι δικηγόρος, υπεύθυνη Οικογενειακής Πολιτικής και Ισότητας των Φύλων στην ΟΝΝΕΔ.
