Η δημογραφική κρίση δεν είναι ένα απλό κοινωνικό ζήτημα. Είναι μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις του ελληνισμού στον 21ο αιώνα.
Υπάρχουν ζητήματα που μπορούν να αντιμετωπιστούν με μια σειρά διορθωτικών παρεμβάσεων. Υπάρχουν όμως και ζητήματα που απαιτούν αλλαγή αντίληψης, πολιτική τόλμη και στρατηγικό σχεδιασμό. Το δημογραφικό ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Δεν είναι ένας ακόμα κοινωνικός δείκτης. Δεν είναι ένας ακόμα πίνακας αριθμών.
Πίσω από τους αριθμούς υπάρχουν άνθρωποι. Υπάρχουν νέες οικογένειες. Υπάρχουν νέοι άνθρωποι που αποφασίζουν αν και πότε θα δημιουργήσουν το δικό τους μέλλον. Και τελικά, πίσω από τη δημογραφική πορεία ενός λαού βρίσκεται η ίδια η δυνατότητα μιας κοινωνίας να συνεχίσει να υπάρχει, να δημιουργεί και να προοδεύει.
Ο δημόσιος διάλογος που αναπτύχθηκε στην Ελλάδα, με αφορμή και το πρόσφατο συνέδριο για το δημογραφικό, ανέδειξε μια μεγάλη αλήθεια. Η δημογραφική κρίση δεν είναι ένα απλό κοινωνικό ζήτημα. Είναι μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις του ελληνισμού στον 21ο αιώνα.
Μια κοινή αγωνία
Η Ελλάδα, η Κύπρος και οι ελληνικές κοινότητες σε ολόκληρο τον κόσμο μπορεί να αντιμετωπίζουν διαφορετικές συνθήκες, όμως μοιράζονται μια κοινή αγωνία: Ποια θα είναι η δημογραφική, κοινωνική και εθνική τους αντοχή στις επόμενες δεκαετίες;
Για τον ελληνισμό, το δημογραφικό δεν αφορά μόνο τους οικονομικούς δείκτες, την αγορά εργασίας ή τη λειτουργία του κοινωνικού κράτους.
Αφορά τη δυνατότητα μιας κοινωνίας να ανανεώνεται, να δημιουργεί και να διατηρεί ζωντανή την ιστορική της συνέχεια.
Η εμπειρία της Κύπρου αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της μεγάλης πρόκλησης. Για τον κυπριακό ελληνισμό, το δημογραφικό έχει μια επιπλέον διάσταση.
Συνδέεται με την ιστορική συνέχεια, την παρουσία και την προοπτική του στον τόπο του. Ειδικότερα η κυπριακή κυβέρνηση έχει προχωρήσει σε μια δέσμη μέτρων ύψους 50 εκατομμυρίων ευρώ για την αντιμετώπιση της δημογραφικής πρόκλησης, με παρεμβάσεις που αφορούν τη στήριξη της οικογένειας, της μητρότητας και των νέων γονέων. Η πρωτοβουλία αυτή αποτελεί μια αναγνώριση της σοβαρότητας του προβλήματος. Κάθε πολιτική που ενισχύει την οικογένεια και μειώνει τα εμπόδια για τους νέους ανθρώπους κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση.
Διαχείριση ή όραμα;
Ομως ακριβώς επειδή η πρόκληση είναι τόσο μεγάλη, η συζήτηση δεν μπορεί να σταματήσει στην ύπαρξη μέτρων. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν οι πολιτικές αυτές μπορούν να αλλάξουν ουσιαστικά τη δημογραφική πορεία. Τα 50 εκατομμύρια ευρώ αποτελούν μια σημαντική παρέμβαση. Οι αριθμοί, όμως, έχουν τη δική τους γλώσσα.
Το ποσό αυτό αντιστοιχεί περίπου στο 0,36% του κρατικού προϋπολογισμού. Ο αριθμός αυτός δεν αποτελεί από μόνος του απόδειξη επιτυχίας ή αποτυχίας μιας πολιτικής. Αποτελεί όμως ένα ουσιαστικό πολιτικό ερώτημα. Οταν ένα ζήτημα χαρακτηρίζεται ως μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για το μέλλον του ελληνισμού, η απάντηση μπορεί να περιορίζεται μόνο σε πολιτικές στήριξης; Ή απαιτείται μια ευρύτερη στρατηγική που θα δημιουργήσει νέα θεμελιακά δεδομένα;
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη διαφορά ανάμεσα στη διαχείριση και στη διαμόρφωση του μέλλοντος. Μια πολιτική διαχείρισης αντιμετωπίζει τις άμεσες δυσκολίες και περιορίζει τις αρνητικές συνέπειες. Μια πολιτική με όραμα επιχειρεί να αλλάξει τις ίδιες τις συνθήκες που δημιουργούν το πρόβλημα.
Γιατί ένα ζευγάρι δεν αποφασίζει να αποκτήσει παιδιά μόνο με βάση ένα οικονομικό βοήθημα. Η απόφαση αυτή επηρεάζεται από ένα ολόκληρο περιβάλλον: Από τη δυνατότητα απόκτησης κατοικίας. Από τη σταθερότητα στην εργασία. Από τη δυνατότητα συνδυασμού οικογένειας και επαγγελματικής ζωής. Από την ποιότητα των υπηρεσιών φροντίδας. Από την αίσθηση ότι υπάρχει ένα κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο ασφάλειας.
Γι’ αυτό και η πρώτη μεγάλη ανάγκη είναι να γνωρίσουμε βαθύτερα την ίδια την κοινωνία μας. Χρειάζεται μια μεγάλη, επιστημονικά τεκμηριωμένη έρευνα δημογραφικών προσδοκιών και επιλογών. Να ακούσουμε τους νέους ανθρώπους. Να τους ρωτήσουμε: Γιατί καθυστερούν να δημιουργήσουν οικογένεια; Ποια είναι τα πραγματικά εμπόδια; Τι τους κάνει να αισθάνονται ανασφάλεια; Ποια αλλαγή θα μπορούσε πραγματικά να μετατρέψει την επιθυμία σε απόφαση; Δεν μπορείς να σχεδιάζεις αποτελεσματική πολιτική για τη νέα γενιά χωρίς πρώτα να κατανοήσεις τη νέα γενιά.
Ζητείται στρατηγική
Ο ελληνισμός χρειάζεται μια νέα δημογραφική στρατηγική. Οχι μόνο μέτρα στήριξης. Αλλά ένα νέο κοινωνικό και πολιτικό συμβόλαιο με τις επόμενες γενιές. Μια στρατηγική που θα συνδέει τη δημογραφία με την παιδεία, την οικονομία, τη στέγαση, την εργασία και την κοινωνική συνοχή. Μια στρατηγική με ορίζοντα δεκαετιών και όχι εκλογικών κύκλων.
Γιατί οι μεγάλες ιστορικές προκλήσεις δεν αντιμετωπίζονται μόνο με καλές προθέσεις. Αντιμετωπίζονται όταν υπάρχει η πολιτική βούληση να αλλάξουν οι συνθήκες που διαμορφώνουν το αύριο.
Το δημογραφικό δεν είναι αριθμοί. Είναι το μέλλον μας. Και το μέλλον του ελληνισμού θα κριθεί από το αν σήμερα έχουμε το θάρρος να λάβουμε τις αποφάσεις που απαιτούν οι ανάγκες των επόμενων γενεών.
*Ο δρ Κυριάκος Κενεβέζος είναι τέως πρέσβης της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Αθήνα, πρώην υπουργός Παιδείας της Κύπρου.
