Ο Γιούργκεν Χάμπερμας υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής σκέψης, συνδέοντας τη φιλοσοφία με την πολιτική πράξη και τη δημοκρατική ευθύνη.
Με τον θάνατό του, κλείνει ο ιστορικός κύκλος των στοχαστών που βίωσαν τις τραγωδίες του 20ού αιώνα και προσπάθησαν να θεμελιώσουν ένα νέο πολιτικό υπόδειγμα για την Ευρώπη μετά τον πόλεμο.
Για τον Χάμπερμας, η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν ήταν ένα τεχνοκρατικό πείραμα, ούτε μια απλή οικονομική ένωση. Ήταν ιστορικό στοίχημα. Η προσπάθεια να οικοδομηθεί ένας πολιτικός χώρος όπου η δημοκρατία, το κράτος δικαίου και η δημόσια συζήτηση θα αντικαθιστούσαν τις λογικές ισχύος που οδήγησαν την ήπειρο σε δύο παγκόσμιους πολέμους.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο συχνά χαρακτήριζε την Ευρωπαϊκή Ένωση «ανολοκλήρωτο πολιτικό σχέδιο», που δεν μπορεί να επιβιώσει αν παραμείνει μια ένωση αγορών χωρίς κοινή πολιτική βούληση. Η Ευρώπη είτε θα μετατραπεί σε γεωπολιτικό υποκείμενο είτε θα παραμείνει πεδίο επιρροής των άλλων.
Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία οι παρεμβάσεις του απέκτησαν ιδιαίτερο βάρος. Ο Χάμπερμας δεν ανήκε στους διανοούμενους που υιοθετούν εύκολα πολεμική ρητορική, αλλά ούτε και σε εκείνους που κλείνουν τα μάτια απέναντι στον αναθεωρητισμό. Αντίθετα, προειδοποιούσε ότι η Ευρώπη από τη μία πρέπει να υπερασπιστεί μια χώρα που δέχεται επίθεση, από την άλλη οφείλει να αποτρέψει μια ανεξέλεγκτη σύγκρουση μεταξύ πυρηνικών δυνάμεων.
Την ίδια στιγμή, ανησυχούσε βαθιά για την εσωτερική κρίση των δυτικών δημοκρατιών. Η άνοδος αυταρχικών ηγετών και «ανελεύθερων δημοκρατιών», όπως αυτές που εκπροσωπούν ο Πούτιν, ο Όρμπαν ή ο Ερντογάν, δεν ήταν γεωπολιτική πρόκληση, αλλά ένδειξη ότι η δημοκρατική κουλτούρα στις δυτικές κοινωνίες έχει αρχίσει να αποδυναμώνεται.
Ο Χάμπερμας είχε αναπτύξει ήδη από τη δεκαετία του 1960 την έννοια της «δημόσιας σφαίρας», δηλαδή ενός χώρου ελεύθερης συζήτησης όπου οι πολίτες διαμορφώνουν συλλογικά την πολιτική βούληση. Σήμερα, όμως, τα κοινωνικά δίκτυα, η πολιτική πόλωση, η διάχυση της παραπληροφόρησης και η μετατροπή της πολιτικής σε διαρκή επικοινωνιακή σύγκρουση αποδυναμώνουν τον δημοκρατικό διάλογο.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η άνοδος του λαϊκισμού και της Ακροδεξιάς στην Ευρώπη αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ο Χάμπερμας δεν θεωρούσε αυτά τα φαινόμενα απλώς εκλογικές μετατοπίσεις. Τα αντιμετώπιζε ως σημάδια μιας βαθύτερης κρίσης εμπιστοσύνης προς τους δημοκρατικούς θεσμούς.
Η Ευρώπη, έλεγε, κινδυνεύει να εγκλωβιστεί ανάμεσα σε δύο αντιφατικές τάσεις: Από τη μία την εξασθένηση της δημοκρατικής συμμετοχής, από την άλλη την επιστροφή των εθνικισμών.
Η μεγαλύτερη ίσως αγωνία του ήταν ότι η Ευρώπη μπορεί να χάσει τον ιστορικό της ρόλο. Όχι επειδή απειλείται στρατιωτικά, αλλά επειδή κινδυνεύει να εγκαταλείψει τις ίδιες τις αρχές που τη συγκρότησαν: τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου και την πολιτική λογική της συνεργασίας.
Γι’ αυτό και ο Χάμπερμας επέμενε ότι η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν είναι μόνο οικονομικό εγχείρημα. Είναι μια προσπάθεια να δημιουργηθεί ένας χώρος όπου η ισχύς περιορίζεται από το δίκαιο και η πολιτική νομιμοποίηση προκύπτει από τη δημόσια συζήτηση.
Σε μια εποχή όπου οι μεγάλες δυνάμεις επιστρέφουν στη γλώσσα της ισχύος, η σκέψη του λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η δημοκρατία δεν είναι αυτονόητη. Είναι ένα εύθραυστο πολιτικό οικοδόμημα που απαιτεί διαρκή υπεράσπιση.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο επίκαιρη παρακαταθήκη του: η υπενθύμιση ότι το μέλλον της Ευρώπης δεν θα κριθεί μόνο στα πεδία των γεωπολιτικών ανταγωνισμών, αλλά και στην ικανότητα των ευρωπαϊκών κοινωνιών να διατηρήσουν ζωντανό τον δημοκρατικό τους πυρήνα...
