Άραγε όταν έδωσε τη ζωή του ο Παύλος Μελάς αγωνιζόμενος για την ελευθερία της Μακεδονίας, στις 13 Οκτωβρίου 1904 στη Στάτιστα, θα μπορούσε να φανταστεί ότι εν καιρώ ειρήνης, ένας Έλληνας πρωθυπουργός, λίγες δεκάδες χιλιόμετρα από εκεί
στις Πρέσπες, θα παραχωρούσε στους Σκοπιανούς, το όνομα «Βόρεια Μακεδονία» και θα αποδεχόταν τον χαρακτηρισμό «μακεδονική» για τη γλώσσα και την εθνότητά τους;
Ο Παύλος Μελάς δεν ήταν απλώς ένας αξιωματικός που πέρασε τα σύνορα. Έγινε σύμβολο του Μακεδονικού Αγώνα και της προσπάθειας να μείνει ζωντανή η ελληνική παρουσία στη Μακεδονία. Οι Έλληνες αγωνίστηκαν για τις κοινότητες, τα σχολεία και τις εκκλησίες τους, απέναντι στη βία και τον εκφοβισμό. Η αυτοθυσία και η γενναιότητα του Μελά έγιναν κάλεσμα για πολλούς. Ο θάνατός του στη Στάτιστα δεν έσβησε τον αγώνα· τον δυνάμωσε.
Χρόνια αργότερα, η Πηνελόπη Δέλτα, με τα «Μυστικά του Βάλτου», κράτησε ζωντανές τις αγωνίες και τις θυσίες εκείνης της εποχής. Ένα βιβλίο που θυμίζει πως η απελευθέρωση της Μακεδονίας δεν χαρίστηκε· κατακτήθηκε με αγώνες.
Κι αυτή είναι η πικρή ειρωνεία: εκεί όπου άνθρωποι έδωσαν τη ζωή τους για τη Μακεδονία, ένας πρωθυπουργός υπέγραψε μια συμφωνία που παραχώρησε στους γείτονες όσα γενιές Ελλήνων πάλεψαν να προστατεύσουν. Ο Παύλος Μελάς και οι Μακεδονομάχοι δεν μπορούν να αλλάξουν την ιστορία. Μπορούμε, όμως, να θυμόμαστε ποιοι αγωνίστηκαν για τη Μακεδονία και ποιοι, χωρίς πόλεμο και χωρίς να πέσει ούτε ένας πυροβολισμός, επέλεξαν να υποχωρήσουν -έτσι, φαινομενικά αναίτια στις Πρέσπες.
