Η ΕΕ εξετάζει μερική ένταξη της Ουκρανίας έως το 2027, πριν ολοκληρωθούν οι απαιτούμενες μεταρρυθμίσεις.
Ένα πρωτόγνωρο σχέδιο μερικής ένταξης της Ουκρανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση επεξεργάζονται οι Βρυξέλλες, με στόχο να δοθεί στο Κίεβο καθεστώς ουσιαστικής συμμετοχής ήδη από το 2027.
Σύμφωνα με πληροφορίες που επικαλείται το Politico, δέκα Ευρωπαίοι αξιωματούχοι και διπλωμάτες επιβεβαιώνουν ότι η πρωτοβουλία αποσκοπεί στη θωράκιση της ευρωπαϊκής πορείας της Ουκρανίας και στην οριστική αποκοπή της από τη ρωσική επιρροή.
Τέσσερα χρόνια μετά τη ρωσική εισβολή, η ιδέα αυτή σηματοδοτεί σαφή μετατόπιση στη μέχρι σήμερα αυστηρή διαδικασία διεύρυνσης. Το σχέδιο προβλέπει ότι η Ουκρανία θα αποκτήσει θεσμική παρουσία και ρόλο στο ευρωπαϊκό πλαίσιο λήψης αποφάσεων, πριν ολοκληρώσει το σύνολο των δικαστικών, θεσμικών και πολιτικών μεταρρυθμίσεων που απαιτούνται για πλήρη ένταξη.
Η ουκρανική ηγεσία επιδιώκει την ένταξη έως το 2027, με το συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα να επιθυμεί να ενσωματωθεί ως όρος σε ενδεχόμενη μελλοντική ειρηνευτική συμφωνία με τη Μόσχα. Ο πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι δήλωσε στο Κίεβο ότι η Ρωσία ενδέχεται να επιχειρήσει να «ανακόψει την πορεία μας προς την ΕΕ» και υπογράμμισε: «Γι’ αυτό ζητάμε να οριστεί ημερομηνία. Μια συγκεκριμένη ημερομηνία θα υπογραφεί από την Ουκρανία, την Ευρώπη, τις ΗΠΑ και τη Ρωσία».
Η ιδέα της μερικής ένταξης θυμίζει το όραμα της «Ευρώπης πολλών ταχυτήτων» που έχει παρουσιάσει επανειλημμένα από το 2017 ο πρόεδρος της Γαλλίας, Εμανουέλ Μακρόν. Στις Βρυξέλλες, το σχέδιο έχει λάβει ανεπίσημα την ονομασία «αντίστροφη διεύρυνση», καθώς προβλέπει την ένταξη μιας χώρας στην αρχή – και όχι στο τέλος – της διαδικασίας εκπλήρωσης των κριτηρίων.
Σύμφωνα με Ευρωπαίους αξιωματούχους, το μοντέλο αυτό θα έδινε στο Κίεβο πολιτικό και θεσμικό «οξυγόνο», επιτρέποντάς του να ολοκληρώσει τις μεταρρυθμίσεις χωρίς να καλλιεργείται η αίσθηση ότι η ένταξη είναι ένας ανέφικτος στόχος. Την ίδια στιγμή, όμως, παραμένουν ισχυρές αντιδράσεις, με κυριότερη εκείνη του πρωθυπουργού της Ουγγαρίας Βίκτορ Όρμπαν, ο οποίος αντιτίθεται ανοιχτά στην ένταξη της Ουκρανίας.
Με βάση συνομιλίες με Ευρωπαίους και Ουκρανούς αξιωματούχους, το Politico περιγράφει πέντε διακριτά στάδια, που μπορούν να φέρουν το Κίεβο υπό τη σκέπη της Ένωσης.
Η Προετοιμασία της Ουκρανίας
Η ΕΕ έχει αρχίσει να «επισπεύδει» τη διαδικασία, παρέχοντας στο Κίεβο άτυπες κατευθύνσεις για τα διαπραγματευτικά «clusters», τα νομικά βήματα για την ένταξη. Ήδη έχουν δοθεί λεπτομέρειες για τρία από τα έξι. Στόχος είναι, σε άτυπη συνάντηση υπουργών Ευρωπαϊκών Υποθέσεων στην Κύπρο τον Μάρτιο, να παρουσιαστούν περισσότερα, ώστε να ξεκινήσει η σχετική δουλειά. «Δεν θα υπάρξουν συντομεύσεις στις μεταρρυθμίσεις», τονίζουν Ευρωπαίοι αξιωματούχοι, επισημαίνοντας ότι η ταχύτητα δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη θεσμική αλλαγή.
«Η ένταξη στην ΕΕ αποφέρει οφέλη μόνο αν προχωρήσει η μεταμόρφωση μέσω της διαδικασίας διεύρυνσης - αυτή είναι η πραγματική δύναμη της ένταξης στην ΕΕ», δήλωσε ένας αξιωματούχος. «Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να συμβιβάσει αυτά τα δύο πράγματα: την ανάγκη να κινηθεί γρήγορα, αλλά και να πραγματοποιήσει τις μεταρρυθμίσεις στην Ουκρανία». Από την πλευρά του, το Κίεβο δηλώνει ότι είναι έτοιμο να κάνει όσα απαιτούνται. «Θα είμαστε τεχνικά έτοιμοι μέχρι το 2027», δήλωσε ο Ζελένσκι την Παρασκευή. «Μιλάτε για το τέλος του πολέμου και ταυτόχρονες εγγυήσεις ασφάλειας. Και η ΕΕ για εμάς είναι εγγυήσεις ασφάλειας».
Δημιουργία «light ένταξης»
Σε πρόσφατη συνάντηση στις Βρυξέλλες, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν παρουσίασε εναλλακτικά μοντέλα, μεταξύ των οποίων και την «αντίστροφη διεύρυνση». Το σκεπτικό δεν είναι η χαλάρωση των κριτηρίων, αλλά η αποστολή ενός ισχυρού πολιτικού μηνύματος όχι μόνο προς την Ουκρανία, αλλά και προς χώρες όπως η Μολδαβία και η Αλβανία. Παρά τις επιφυλάξεις, αξιωματούχοι εκτιμούν ότι το Κίεβο θα μπορούσε να αποδεχθεί μια λύση που κατοχυρώνει θεσμικά την πορεία ένταξης, χωρίς να συνιστά μόνιμο καθεστώς δεύτερης κατηγορίας. «Είναι σημαντικό να στείλουμε ένα πολιτικό μήνυμα», δήλωσε ένας διπλωμάτης της ΕΕ. «Ο πόλεμος της επιθετικότητας συνεχίζεται εδώ και τέσσερα χρόνια. Οι Ουκρανοί χρειάζονται υποστήριξη. Η ΕΕ πρέπει να παρέχει αυτή την υποστήριξη, πολιτικά και ψυχολογικά».
Από την πλευρά του, ένας αξιωματούχος της Μολδαβίας δήλωσε στο Politico ότι η χώρα «θέλει να ενταχθεί σε μια Ευρωπαϊκή Ένωση που λειτουργεί αποτελεσματικά πέραν των 27 κρατών μελών, και χαιρετίζουμε τις συζητήσεις σχετικά με τις εσωτερικές μεταρρυθμίσεις που απαιτούνται για να καταστεί αυτό δυνατό». Ταυτόχρονα, «η πλήρης ένταξη - με ίσα δικαιώματα και πλήρη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων της ΕΕ - πρέπει να παραμείνει ο σαφής και τελικός προορισμός».
Ο πρωθυπουργός της Αλβανίας Έντι Ράμα δήλωσε, από την πλευρά του, στο Politico τον περασμένο μήνα ότι μια δημιουργική προσέγγιση της ένταξης στην ΕΕ ήταν «καλή ιδέα» και ότι η χώρα του θα δεχόταν ακόμη και προσωρινά να μην έχει δικό της επίτροπο.
Αναμονή για την στάση της Ουγγαρίας
Η ένταξη απαιτεί ομοφωνία και η στάση της Βουδαπέστης αποτελεί κρίσιμο εμπόδιο. Ευρωπαϊκές πρωτεύουσες παρακολουθούν στενά τις διαδικασίες ως τις εκλογές στην Ουγγαρία τον Απρίλιο, ελπίζοντας σε πολιτική αλλαγή. Ο Όρμπαν έχει χαρακτηρίσει την Ουκρανία «εχθρό» και έχει συγκρουστεί επανειλημμένα με τον Ζελένσκι, ανταλλάσσοντας σκληρές δηλώσεις. Αρκετοί αξιωματούχοι της ΕΕ δήλωσαν πως ελπίζουν ότι, αν ο Όρμπαν χάσει τις εκλογές, ο αντίπαλός του, Πέτερ Μάγιαρ, ο συντηρητικός ηγέτης της αντιπολίτευσης, θα μπορούσε να αλλάξει στάση απέναντι στην Ουκρανία, δεδομένου ότι υποσχέθηκε πέρυσι να θέσει το ζήτημα σε δημοψήφισμα. Αν όμως ο Όρμπαν επανεκλεγεί, τότε η διαδικασία πάει αυτόματα στο τέταρτο βήμα.
Το «χαρτί» Τραμπ
Εάν ο Όρμπαν παραμείνει στην εξουσία, ορισμένοι Ευρωπαίοι ηγέτες θεωρούν ότι ο μόνος που θα μπορούσε να τον πιέσει είναι ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, με τον οποίο διατηρεί στενές σχέσεις. Με δεδομένο ότι η ένταξη της Ουκρανίας στην ΕΕ περιλαμβάνεται σε προσχέδιο ειρηνευτικής πρότασης, υπάρχει η ελπίδα ότι η Ουάσιγκτον θα παρέμβει πολιτικά. Με την ένταξη της Ουκρανίας στην ΕΕ έως το 2027 να περιλαμβάνεται στο σχέδιο πρότασης 20 σημείων για τον τερματισμό του πολέμου, η ελπίδα είναι ότι ο Τραμπ θα καλέσει τη Βουδαπέστη για να κλείσει μια συμφωνία.
Σύμφωνα με την ειρηνευτική πρόταση, οι ΗΠΑ «αναλαμβάνουν την υποχρέωση να εγγυηθούν ότι κανείς δεν θα εμποδίσει» στοιχεία της συμφωνίας, είπε τις προηγούμενες μέρες ο Ζελένσκι. «Συζητάμε για το αν οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής θα συνεργαστούν πολιτικά με ορισμένους ευρωπαϊκούς φορείς, ώστε να μην εμποδίσουν τη συμφωνία».
Το άρθρο 7
Εάν όλες οι άλλες επιλογές αποτύχουν, η ΕΕ θα μπορούσε να επαναφέρει στο τραπέζι το Άρθρο 7 της Συνθήκης, που προβλέπει την αναστολή δικαιωμάτων κράτους-μέλους. Αν και μια τέτοια κίνηση θεωρείται ακραία και πολιτικά επικίνδυνη, διπλωμάτες αναγνωρίζουν ότι παραμένει ένα «έσχατο μέσο» σε περίπτωση παρατεταμένου αδιεξόδου. Το άρθρο 7, το οποίο εφαρμόζεται όταν μια χώρα θεωρείται ότι μπορεί να παραβιάσει τις βασικές αξίες της Ένωσης, είναι η πιο σοβαρή πολιτική κύρωση που μπορεί να επιβάλει η ΕΕ, καθώς αναστέλλει τα δικαιώματα ενός κράτους μέλους, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφορούν την ένταξη νέων χωρών.
Η ΕΕ, πάντως, δεν έχει ακόμη την πρόθεση να προχωρήσει σε αυτή την κίνηση, καθώς θεωρεί ότι κάτι τέτοιο θα ευνοούσε τον Όρμπαν ενόψει των εκλογών του Απριλίου. Ωστόσο, οι πρωτεύουσες αξιολογούν τη χρήση αυτού του μέσου σε περίπτωση που ο Όρμπαν επανεκλεγεί και συνεχίσει να παρεμποδίζει τη λήψη αποφάσεων από την ΕΕ. Μια τέτοια κίνηση είναι «απολύτως πιθανή», δήλωσε ένας τρίτος διπλωμάτης.
