Ανησυχία προκαλεί σε χώρες του ΝΑΤΟ η αυξανόμενη ρωσική δραστηριότητα στο νορβηγικό αρχιπέλαγος Σβάλμπαρντ, με επίκεντρο υποδομές και στρατηγικά περάσματα της Αρκτικής.
Σύμφωνα με το Politico, συμμαχικές χώρες εκτιμούν ότι η Ρωσία διερευνά τη λειτουργία και την ασφάλεια κρίσιμων υποθαλάσσιων καλωδίων γύρω από το αρχιπέλαγος, ενώ παράλληλα πραγματοποιεί δραστηριότητες στρατιωτικού χαρακτήρα που δοκιμάζουν τα όρια του ιδιαίτερου νομικού καθεστώτος της περιοχής.
Η εξέλιξη καταγράφεται ενώ στη Δύση αυξάνεται η ανησυχία για τις ρωσικές υβριδικές επιχειρήσεις στην Ευρώπη και για τη μελλοντική στάση των Ηνωμένων Πολιτειών απέναντι στην ευρωπαϊκή άμυνα. Η Νορβηγία ενισχύει τις ναυτικές και επιτηρητικές δυνατότητές της στον βορρά, ενώ οι τοπικές αρχές του Σβάλμπαρντ επενδύουν σε κρίσιμες υποδομές και έχουν καταρτίσει ακόμη και σχέδιο εκκένωσης.
«Υπάρχει μεγαλύτερη ένταση στην Αρκτική και στον βορρά και, φυσικά, το Σβάλμπαρντ αποτελεί μέρος αυτής της εικόνας», δήλωσε ο Νορβηγός υπουργός Άμυνας Τόρε Σάντβικ, προσθέτοντας ότι το Όσλο γνωρίζει πως η Ρωσία χρησιμοποιεί «πολλούς τρόπους» για να ασκεί ή να αναζητεί δυνατότητες άσκησης υβριδικών απειλών.
Το ιδιαίτερο καθεστώς του Σβάλμπαρντ
Το Σβάλμπαρντ βρίσκεται περισσότερα από 900 χιλιόμετρα βόρεια της ηπειρωτικής Νορβηγίας και για δεκαετίες αποτελούσε χαρακτηριστικό παράδειγμα του νορβηγικού δόγματος «Μεγάλος Βορράς, χαμηλή ένταση», που επιδίωκε συνεργασία μεταξύ των αρκτικών κρατών, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας.
Βάσει της Συνθήκης του Σβάλμπαρντ του 1920, αναγνωρίζεται η νορβηγική κυριαρχία στο αρχιπέλαγος, ενώ οι συμβαλλόμενες χώρες διαθέτουν δικαιώματα οικονομικής δραστηριότητας και εκμετάλλευσης φυσικών πόρων. Η συνθήκη απαγορεύει τη χρήση της περιοχής για «πολεμικούς σκοπούς», μεταξύ άλλων την κατασκευή ναυτικών βάσεων και οχυρώσεων.
Η Νορβηγία, ωστόσο, διατηρεί παρουσία με μέσα της ακτοφυλακής και των ενόπλων δυνάμεων. Στο κύριο νησί, το Σπίτσμπεργκεν, λειτουργεί επίσης η ρωσική πόλη Μπαρεντσμπουργκ, την οποία είχαν αποκτήσει οι Σοβιετικοί για την εκμετάλλευση κοιτασμάτων άνθρακα.
Στην κορύφωση του Ψυχρού Πολέμου, στο Σπίτσμπεργκεν ζούσαν περίπου 2.400 Σοβιετικοί πολίτες, που αποτελούσαν σχεδόν το 70% του πληθυσμού.
Η καθηγήτρια ρωσικής ιστορίας και ειδική στο Σβάλμπαρντ Κάρι Άγκα Μίκλεμπουστ σημείωσε ότι η Μόσχα έχει μέχρι σήμερα επιδείξει προσοχή ώστε να αποφεύγει την κλιμάκωση, καθώς η διατήρηση του υπάρχοντος καθεστώτος εξυπηρετεί και τα δικά της συμφέροντα.
Η ρωσική χερσόνησος Κόλα, όπου βρίσκονται περίπου τα δύο τρίτα των ρωσικών υποβρυχίων που σχετίζονται με τη δυνατότητα πυρηνικού δεύτερου πλήγματος, απέχει περίπου 1.000 χιλιόμετρα. Σύμφωνα με τη Μίκλεμπουστ, το Σβάλμπαρντ έχει επομένως ιδιαίτερη σημασία και για το ΝΑΤΟ, καθώς σε περίπτωση σύγκρουσης τα ρωσικά υποβρύχια θα μπορούσαν να κινηθούν από εκεί προς τον Βόρειο Ατλαντικό.
Οι κινήσεις της Μόσχας μετά το 2022
Η ένταση αυξήθηκε μετά τη ρωσική εισβολή πλήρους κλίμακας στην Ουκρανία το 2022. Ρώσοι τοπικοί αξιωματούχοι έχουν επικριθεί επειδή φιλοξένησαν νεανική οργάνωση με έμμεσους δεσμούς με το ρωσικό ναυτικό, ανακοίνωσαν ασκήσεις με πυραύλους και διοργάνωσαν ετήσιες παρελάσεις με στρατιωτικά διακριτικά, στις οποίες στο παρελθόν είχε συμμετάσχει ακόμη και ελικόπτερο.
Η Ρωσία ξεκίνησε επίσης απευθείας ακτοπλοϊκά δρομολόγια προς το αρχιπέλαγος το 2024, ενώ το 2025 δημιούργησε τοπικό παράρτημα της Ρωσικής Γεωγραφικής Εταιρείας, επικεφαλής της οποίας είναι ο πρώην υπουργός Άμυνας Σεργκέι Σοϊγκού.
Η Μίκλεμπουστ περιέγραψε τις κινήσεις αυτές ως «προκλήσεις της γκρίζας ζώνης», υποστηρίζοντας ότι προσφέρουν στη Μόσχα έναν σχετικά φθηνό τρόπο να ενισχύει την παρουσία της και να αμφισβητεί τη νορβηγική δικαιοδοσία. Οι νορβηγικές υπηρεσίες πληροφοριών έχουν προειδοποιήσει ότι το Κρεμλίνο επιδιώκει να διευρύνει τα περιθώρια δράσης του στην περιοχή.
Σύμφωνα με το δημοσίευμα, βρετανικές, αμερικανικές και νορβηγικές δυνάμεις φέρεται να εντόπισαν την άνοιξη ρωσικά σκάφη να δοκιμάζουν ένα μυστικό μέσο για την κοπή υποθαλάσσιων καλωδίων ανοιχτά του Σβάλμπαρντ.
Παρά την εξάντληση των κοιτασμάτων άνθρακα στο Μπαρεντσμπουργκ, η Μόσχα συνεχίζει να χρηματοδοτεί την παρουσία της. Το 2025 η κρατική εταιρεία Trust Arktikugol, που διαχειρίζεται την πόλη, έλαβε περίπου 1,89 δισ. ρούβλια, σχεδόν 20 εκατ. ευρώ, σε κρατικές επιδοτήσεις.
Ο Ρώσος πρεσβευτής στη Νορβηγία Νικολάι Κορτσούνοφ δήλωσε ότι στόχος είναι η μετάβαση της τοπικής οικονομίας από την εξόρυξη άνθρακα προς τις υπηρεσίες και ότι η Arktikugol επενδύει στη συντήρηση του Μπαρεντσμπουργκ. Επέμεινε ότι η Ρωσία δεν αμφισβητεί τη νορβηγική κυριαρχία και κάλεσε σε πλήρη εφαρμογή της Συνθήκης του Σβάλμπαρντ, κατηγορώντας παράλληλα το Όσλο ότι συμβάλλει στη «στρατιωτικοποίηση» της ευρύτερης περιοχής από το ΝΑΤΟ.
Ενίσχυση επιτήρησης και άμυνας από τη Νορβηγία
Ο επικεφαλής του Κοινού Αρχηγείου των νορβηγικών ενόπλων δυνάμεων, αντιναύαρχος Ρούνε Άντερσεν, δήλωσε ότι προτεραιότητα είναι η εξισορρόπηση μεταξύ αποτροπής και σταθερότητας, με ψύχραιμη αντιμετώπιση των υβριδικών απειλών.
Λόγω των κινδύνων κλιμάκωσης, οι νορβηγικές ένοπλες δυνάμεις επενδύουν στην επιτήρηση. Για το επόμενο έτος προγραμματίζεται η εκτόξευση τριών νέων δορυφόρων θαλάσσιας χαρτογράφησης, ενώ προχωρεί η ανανέωση του πολεμικού ναυτικού και της ακτοφυλακής.
Η Νορβηγία αγοράζει επίσης πέντε φρεγάτες Type 26 ανθυποβρυχιακού πολέμου από τη Βρετανία και έξι υποβρύχια Type 212CD από τη Γερμανία. Παράλληλα ενισχύει τη στρατιωτική συνεργασία με συμμάχους, όπως το Λονδίνο και το Βερολίνο, ενώ τον Σεπτέμβριο πραγματοποιήθηκαν κοινές ασκήσεις γύρω από το νορβηγικό νησί Γιαν Μάγιεν στον Βόρειο Ατλαντικό.
Ο Σάντβικ ανέφερε ότι δυνάμεις χωρών του ΝΑΤΟ βρίσκονται ολοένα συχνότερα στα νορβηγικά χωρικά ύδατα και ότι η άμυνα του Σβάλμπαρντ περιλαμβάνεται στον σχεδιασμό της Συμμαχίας.
Σε τοπικό επίπεδο, πάντως, οι αρχές προσπαθούν να διατηρήσουν χαμηλά τους τόνους. Η αναπληρώτρια κυβερνήτης Καταρίνα Ρίσε δήλωσε ότι η υπηρεσία της συναντά το ρωσικό προξενείο τέσσερις φορές τον χρόνο και διατηρεί «καλό και εποικοδομητικό διάλογο».
Σχέδιο εκκένωσης και ευάλωτες υποδομές
Ο δήμαρχος του Λόνγκιεαρμπιεν, Τέριε Άουνεβικ, επιβεβαίωσε ότι έχουν καταρτιστεί σχέδια για την ταχεία εκκένωση της κύριας νορβηγικής πόλης του Σπίτσμπεργκεν σε περίπτωση σοβαρής κλιμάκωσης.
Η περιοχή διαθέτει μόλις δύο υποθαλάσσια καλώδια διαδικτύου, ένα αεροδρόμιο, μία δεξαμενή νερού και έναν πετρελαιοκίνητο σταθμό ηλεκτροπαραγωγής που εξαρτάται από εισαγωγές καυσίμων. Οι τοπικές αρχές προχωρούν σε επενδύσεις για μεγαλύτερη ανθεκτικότητα, μεταξύ των οποίων η κατασκευή δύο νέων δεξαμενών νερού έως περίπου το 2029.
Ο Άουνεβικ αναγνώρισε ότι το Λόνγκιεαρμπιεν παραμένει «αρκετά ευάλωτο».
Στο Μπαρεντσμπουργκ, η εικόνα είναι πολύ πιο ήσυχη από τη γεωπολιτική συζήτηση που το περιβάλλει. Λίγοι κάτοικοι κυκλοφορούν ανάμεσα σε σοβιετικής εποχής κτίρια, ενώ λειτουργεί ακόμη το παλιό εργοστάσιο άνθρακα.
Ο ερευνητής Άριλντ Μόε εκτίμησε ότι μέρος της πρόσφατης δραστηριότητας μπορεί να συνδέεται και με προσπάθειες τοπικών ρωσικών αρχών να προσελκύσουν μεγαλύτερη προσοχή και χρηματοδότηση από τη Μόσχα, αξιοποιώντας εθνικιστικά αντανακλαστικά.
Οι φόβοι για δοκιμή της συνοχής του ΝΑΤΟ
Δύο διπλωμάτες του ΝΑΤΟ, που μίλησαν ανώνυμα, συνέδεσαν τις ανησυχίες γύρω από το Σβάλμπαρντ με την αύξηση περιστατικών δολιοφθοράς, κυβερνοεπιθέσεων και παραβιάσεων εναέριου χώρου στην Ευρώπη.
Στην ίδια την περιοχή, κάτοικοι του Μπαρεντσμπουργκ αποφεύγουν συχνά τις πολιτικές συζητήσεις, αν και, όπως ανέφερε ανώνυμα εργαζόμενη από την Αγία Πετρούπολη, υπάρχει φόβος για το ενδεχόμενο σύγκρουσης μεταξύ Ρωσίας και ΝΑΤΟ.
Ο ξεναγός αποστολών Τζόναταν Σβένσον, που ζει επί πέντε χρόνια στο Λόνγκιεαρμπιεν, ανέφερε ότι συζητείται διαρκώς το ενδεχόμενο η Ρωσία να επιλέξει το Σβάλμπαρντ για να ασκήσει πίεση σε χώρα-μέλος της Συμμαχίας.
Οι δύο διπλωμάτες εκτίμησαν ότι, εφόσον συμφωνούσε η Νορβηγία και τηρούνταν οι περιορισμοί της Συνθήκης, το ΝΑΤΟ θα μπορούσε να εξετάσει αεροπορικές περιπολίες, μεταφορά αντιαεροπορικών συστημάτων στη βόρεια Νορβηγία και κοινές στρατιωτικές ασκήσεις στην περιοχή. Μέχρι στιγμής, πάντως, η Συμμαχία δεν έχει ανακοινώσει δημόσια σχέδια για αυξημένη ναυτική ή αεροπορική παρουσία γύρω από το αρχιπέλαγος.
Ο καθηγητής της Βασιλικής Νορβηγικής Ναυτικής Ακαδημίας Στόλε Ούλρικσεν δήλωσε ότι, θεωρητικά, η Ρωσία θα μπορούσε σχετικά εύκολα να καταλάβει το Σβάλμπαρντ μεταφέροντας ειδικές δυνάμεις από τη βόρεια Ρωσία και καταλαμβάνοντας το αεροδρόμιο, έκρινε όμως ένα τέτοιο σενάριο απίθανο.
Η Μίκλεμπουστ επισήμανε ότι μια πιο περιορισμένη κρίση θα μπορούσε να δημιουργήσει μεγαλύτερη ασάφεια. Κατά την εκτίμησή της, η Μόσχα θα μπορούσε να επικαλεστεί κατάσταση έκτακτης ανάγκης που αφορά Ρώσους πολίτες και να αποστείλει δυνάμεις διαχείρισης κρίσεων, χωρίς να είναι αυτονόητο εάν μια τέτοια εξέλιξη θα ενεργοποιούσε το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ.
Όπως ανέφερε, το δυσμενέστερο σενάριο θα ήταν μια κρίση στην οποία η Ρωσία θα επιχειρούσε να δοκιμάσει τη συνοχή της Συμμαχίας και τη διάθεση των συμμάχων να ανταποκριθούν σε αίτημα της Νορβηγίας για βοήθεια.
