Με όχημα τη θυματοποίηση και τον λαϊκισμό, ο Αλέξης Τσίπρας αναζητά δεύτερη ευκαιρία, αρνούμενος να λογαριαστεί με τις ήττες και τα λάθη του.
Η επανεμφάνιση του Αλέξη Τσίπρα στο πολιτικό προσκήνιο, με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου του «ΙΘΑΚΗ» στα Ιωάννινα, κάθε άλλο παρά μια απλή συγγραφική εκδήλωση ήταν. Εξελίχθηκε σε μια καλοστημένη πολιτική πρόβα επιστροφής, με συνθήματα, σκηνοθεσία και έντονο συναισθηματικό φορτίο, που στόχο είχε να υπενθυμίσει ότι ο πρώην πρωθυπουργός δεν έχει πει ακόμη την τελευταία του λέξη.
Πίσω από τα χαμόγελα, τα χειροκροτήματα και τη ρητορική περί «προοδευτικής πλειοψηφίας», διακρίνεται ένας πολιτικός που δεν έχει αποδεχθεί τις δύο καθαρές εκλογικές ήττες από τον Κυριάκο Μητσοτάκη. Ένας πρώην πρωθυπουργός που δεν μιλά για τα λάθη του, δεν κάνει αυτοκριτική, αλλά επενδύει στον λαϊκισμό, στη θυματοποίηση και στη γνωστή συνταγή του «εμείς ή αυτοί», αναζητώντας εναγωνίως μια δεύτερη ευκαιρία εξουσίας.
Η συγκέντρωση στα Ιωάννινα δεν ήταν απλώς ένα μήνυμα προς το εσωτερικό του ΣΥΡΙΖΑ ή τον κατακερματισμένο χώρο της Κεντροαριστεράς. Ήταν κυρίως ένα μήνυμα προς τον ίδιο του τον εαυτό: ότι ο εθισμός στην εξουσία δεν έχει ξεπεραστεί και ότι η ήττα δεν έχει ακόμη χωνευτεί.
Η πολιτική ως σκηνικό και όχι ως αυτογνωσία
Όσοι παρακολούθησαν την εκδήλωση στα Ιωάννινα δεν είδαν έναν πολιτικό που αναστοχάζεται. Είδαν έναν πολιτικό που σκηνοθετεί. Ο κόσμος, τα συνθήματα, η «αυθόρμητη» ατμόσφαιρα και οι πρώτες σειρές γεμάτες στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ συνιστούσαν ένα σκηνικό επιστροφής, σχεδόν νοσταλγικό. Μόνο που η νοσταλγία δεν είναι πολιτική πρόταση και η σκηνοθεσία δεν υποκαθιστά την αυτοκριτική.
Ο Αλέξης Τσίπρας συμπεριφέρεται σαν οι εκλογές του 2019 και του 2023 να ήταν απλώς μια παρεξήγηση της Ιστορίας. Σαν ο ελληνικός λαός να μην του γύρισε την πλάτη δύο φορές με καθαρό και αδιαμφισβήτητο τρόπο. Η ήττα, όμως, δεν είναι τεχνικό λάθος. Είναι πολιτικό μήνυμα. Και αυτό το μήνυμα ο πρώην πρωθυπουργός επιμένει να αγνοεί.
Ο εθισμός της εξουσίας και το σύνδρομο της «δεύτερης ευκαιρίας»
Υπάρχουν πολιτικοί που, μετά την ήττα, αποσύρονται, αναστοχάζονται και επανεμφανίζονται με κάτι πραγματικά νέο. Και υπάρχουν και εκείνοι που βλέπουν την ήττα ως προσωρινή αναβολή της εξουσίας που θεωρούν σχεδόν δικαίωμά τους. Ο Αλέξης Τσίπρας ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία.
Η συζήτηση για το αν το νέο κόμμα θα ανακοινωθεί μετά το Πάσχα ή τον Σεπτέμβριο δεν αφορά την κοινωνία. Αφορά το χρονοδιάγραμμα επιστροφής ενός πολιτικού που δεν μπορεί να αποδεχθεί ότι ο κύκλος του, όπως τον γνώρισε, έχει κλείσει. Το δίλημμα δεν είναι πολιτικό. Είναι υπαρξιακό: πότε θα επιχειρήσει ξανά να μπει στο παιχνίδι της εξουσίας.
Λαϊκισμός χωρίς αντίκρισμα, θυματοποίηση χωρίς ευθύνη
Στην ομιλία του, ο Αλέξης Τσίπρας επέλεξε ξανά τον γνώριμο δρόμο. Κατήγγειλε, επιτέθηκε, μοίρασε κατηγορίες. Για υποκλοπές, για Δικαιοσύνη, για Τέμπη, για διαφθορά. Όλα όσα συνθέτουν το κλασικό λεξιλόγιο της αντιπολιτευτικής του ρητορικής. Μόνο που απουσίαζε παντελώς κάτι κρίσιμο: η ανάληψη ευθύνης για τα πεπραγμένα της δικής του διακυβέρνησης.
Καμία αναφορά στο 2015, καμία κουβέντα για την αυταπάτη της «σκληρής διαπραγμάτευσης», καμία αυτοκριτική για το τρίτο μνημόνιο, για τη διάλυση της μεσαίας τάξης, για το θεσμικό αποτύπωμα μιας περιόδου που άφησε βαθιά τραύματα. Αντί γι’ αυτά, επιλέχθηκε η ασφαλής οδός της θυματοποίησης: εμείς οι «καλοί» απέναντι στους «κακούς».
Η «Ιθάκη» ως πολιτικό άλλοθι
Ο τίτλος του βιβλίου δεν είναι τυχαίος. Η «Ιθάκη» του Καβάφη είναι το ταξίδι, όχι ο προορισμός. Στην εκδοχή Τσίπρα, όμως, η Ιθάκη μοιάζει περισσότερο με άλλοθι. Ένα συμβολικό περιτύλιγμα για να αποφευχθεί η ουσία. Για να παρουσιαστεί η πολιτική του διαδρομή ως επική περιπέτεια και όχι ως μια διακυβέρνηση με συγκεκριμένες, μετρήσιμες αποτυχίες.
Η Ιθάκη, έτσι όπως παρουσιάζεται, δεν είναι αυτογνωσία. Είναι ωραιοποίηση. Και η ωραιοποίηση είναι βασικό συστατικό του λαϊκισμού: παίρνεις την πραγματικότητα, τη λειαίνεις και τη σερβίρεις ως αφήγημα.
Οι «βολεμένοι» και το μόνιμο άλλοθι της ήττας
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η εμμονή του Αλέξη Τσίπρα να δηλώνει ότι δεν απευθύνεται στους «βολεμένους». Πρόκειται για μια ρητορική που θυμίζει άλλες εποχές, όταν ο διχασμός παρουσιαζόταν ως πολιτική αρετή. Μόνο που η κοινωνία έχει προχωρήσει. Και κυρίως, έχει κρίνει.
Η επίκληση των «αδύναμων» και των «αδικημένων» λειτουργεί πλέον ως μόνιμο άλλοθι. Όταν χάνεις εκλογές, φταίνε οι «βολεμένοι». Όταν δεν πείθεις, φταίνε τα «συμφέροντα». Όταν δεν επιστρέφεις στην εξουσία, φταίει το σύστημα. Ποτέ ο ίδιος.
Η αντιπαράθεση με τον Μητσοτάκη ως προσωπικό απωθημένο
Στο βάθος όλων αυτών, υπάρχει ένα σταθερό μοτίβο: ο Κυριάκος Μητσοτάκης. Ο Αλέξης Τσίπρας δεν έχει απλώς πολιτική διαφωνία μαζί του. Έχει προσωπικό πολιτικό απωθημένο. Δύο εκλογικές ήττες δεν ήταν απλώς ήττες κόμματος. Ήταν ήττες αφήγησης, ήττες στρατηγικής, ήττες προσωπικές.
Γι’ αυτό και η ρητορική του παραμένει εγκλωβισμένη στο παρελθόν. Δεν οικοδομεί εναλλακτικό σχέδιο εξουσίας. Προσπαθεί να αποδομήσει τον αντίπαλο, ελπίζοντας ότι η φθορά θα ανοίξει ξανά την πόρτα που έκλεισε η κάλπη.
Νέο κόμμα, παλιά συνταγή
Η συζήτηση για νέο κόμμα παρουσιάζεται ως ανανέωση. Στην πραγματικότητα, μοιάζει περισσότερο με επανασυσκευασία. Ίδιος πρωταγωνιστής, ίδιο λεξιλόγιο, ίδιες διαχωριστικές γραμμές. Απλώς με νέο λογότυπο και πιο προσεγμένη σκηνοθεσία.
Η κοινωνία, όμως, δεν ψάχνει rebranding. Ψάχνει αξιοπιστία. Και η αξιοπιστία δεν χτίζεται με συνθήματα, αλλά με ειλικρίνεια και αυτοκριτική. Δύο στοιχεία που μέχρι στιγμής απουσιάζουν εκκωφαντικά.
Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται κατά παραγγελία
Ο Αλέξης Τσίπρας δείχνει αποφασισμένος να επιστρέψει. Όχι επειδή παρουσίασε ένα νέο, πειστικό όραμα για τη χώρα, αλλά επειδή δεν έχει αποδεχθεί ότι η εξουσία δεν είναι μόνιμο καθεστώς. Η Ιστορία, όμως, δεν λειτουργεί με προσωπικές επιθυμίες. Και η κοινωνία δεν ξεχνά τόσο εύκολα όσο νομίζουν ορισμένοι.
Η πολιτική δεύτερη ευκαιρία δεν χαρίζεται. Κερδίζεται. Και μέχρι στιγμής, ο πρώην πρωθυπουργός μοιάζει περισσότερο εγκλωβισμένος στο παρελθόν του, παρά έτοιμος να πείσει για το μέλλον.
