Το μήνυμα ότι η Ανατολική Μεσόγειος συμπυκνώνει τις καθοριστικές τάσεις της εποχής μας έστειλε από Κωνσταντιούπολη ο Δημήτρης Αβραμόπουλος.
Ο πρώην Ευρωπαίος επίτροπος και βουλευτής πραγματοποίησε ομιλία στην Κωνσταντινούπολη, στο think tank «Ekopolitik», με θέμα: «Beyond Tensions: Rebuilding Strategic Balance in the Eastern Mediterranean», αναδεικνύοντας την ανάγκη η Ανατολική Μεσόγειος να περάσει από τη διαχείριση επαναλαμβανόμενων κρίσεων σε μια συνεκτική αρχιτεκτονική σταθερότητας, με κανόνες, προβλεψιμότητα και θεσμοθετημένη αποκλιμάκωση.
Στο επίκεντρο της παρέμβασής του βρέθηκαν σημεία ελληνικού ενδιαφέροντος, μεταξύ των οποίων:
• Η ανάδειξη της Ανατολικής Μεσογείου ως στρατηγικού σταυροδρομιού μεταξύ Ευρώπης, Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής
• Η έμφαση στο διεθνές δίκαιο, την προβλεψιμότητα και τη θεσμοθετημένη αποκλιμάκωση
• Η σαφής αναφορά του στις θαλάσσιες ζώνες, καθώς και στους κανόνες συμπεριφοράς στον αέρα και στη θάλασσα
• Η επισήμανση ότι η επίκληση του «casus belli» από την πλευρά της Τουρκίας αποτελεί παρωχημένη λογική και η σκιά του εξακολουθεί να βαραίνει την ατμόσφαιρα
• Το Κυπριακό ως κλειδί ενός θετικού ντόμινο που μπορεί να βελτιώσει συνολικά το κλίμα ασφάλειας
• Η στήριξη του διαλόγου με την Τουρκία και η ανάγκη ενεργού ρόλου της Ευρωπαϊκής Ένωσης με ρεαλιστικό πλαίσιο συνεργασίας, σαφή κριτήρια, αμοιβαιότητα και συνέπεια
• Η ανάγκη επικαιροποίησης της Δήλωσης ΕΕ–Τουρκίας για τη μετανάστευση, με λειτουργικούς μηχανισμούς και αποκατάσταση της αξιοπιστίας
Ο κ. Αβραμόπουλος αναφέρθηκε, επίσης, στη συγκυρία που δημιουργεί ο πόλεμος στη Γάζα για την ευρύτερη γειτονιά, υπογραμμίζοντας την ανάγκη διπλής δέσμευσης: Αφενός μεν ασφάλεια για το Ισραήλ, αλλά και έναν αξιόπιστο πολιτικό και ανθρωπιστικό ορίζοντα για τους Παλαιστινίους. Παράλληλα, έθεσε στο επίκεντρο την εμβάθυνση των σχέσεων Ελλάδας–Ισραήλ και τη σημασία της ενεργειακής συνεργασίας και διασυνδεσιμότητας για τη συνολική ανθεκτικότητα της περιοχής.
Η ομιλία
Αναλυτικά η ομιλία του Δημήτρη Αβραμόπουλου έχει ως εξής:
Αξιότιμοι εκπρόσωποι του Ιδρύματος Ekopolitik,
Αξιότιμε κύριε πρόεδρε, Δρ. Ramazan Arıtürk,
Αξιότιμε κύριε γενικέ γραμματέα, Bilgehan Ucak,
Αξιότιμοι προσκεκλημένοι,
Κυρίες και κύριοι,
Σας ευχαριστώ θερμά για την ευγενική πρόσκληση να απευθυνθώ σήμερα σε εσάς.
Και είμαι ευγνώμων προς το Ίδρυμα Ekopolitik που συγκαλεί αυτή την επίκαιρη και σημαντική συζήτηση για την ανασυγκρότηση της στρατηγικής ισορροπίας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Ανατολική Μεσόγειος είναι υπερβολικά σημαντική για να «διαχειρίζεται» μέσα από επαναλαμβανόμενες κρίσεις και τακτικές παύσεις.
Αποτελεί στρατηγικό σταυροδρόμι ανάμεσα στην Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική.
Είναι διάδρομος εμπορίου, διασυνδεσιμότητας, ενέργειας, θρησκειών και πολιτισμών.
Είναι επίσης ένας θαλάσσιος χώρος όπου τα διλήμματα ασφάλειας διασταυρώνονται καθημερινά.
Οι μεταναστευτικές διαδρομές, οι ενεργειακές επιλογές και οι περιφερειακές συγκρούσεις συγκλίνουν εδώ.
Κι όμως, η Ανατολική Μεσόγειος δεν είναι απλώς «η γειτονιά της Ευρώπης».
Ιστορικά υπήρξε πέρασμα εμπορίου, ιδεών και στρατηγικής ισχύος: από τις φοινικικές θαλάσσιες οδούς και την αθηναϊκή ναυτική κυριαρχία, έως το Mare Nostrum της Ρώμης, το βυζαντινό αποτύπωμα και, αργότερα, την αντιπαλότητα αυτοκρατοριών και εθνικισμών (με επίκεντρο τον έλεγχο των Στενών).
Η περιοχή αυτή υπήρξε πάντοτε το σημείο όπου συναντώνται τρεις ήπειροι και όπου συγκρούονται συμφέροντα: ασφάλεια, ενέργεια, ναυτιλία, θρησκευτικές και πολιτισμικές ταυτότητες.
Σήμερα, αυτή η ιστορική γεωγραφία μεταφράζεται σε ένα σύγχρονο «θέατρο» ανταγωνισμού και επιρροής, μεταξύ παγκόσμιων και περιφερειακών δρώντων.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες εστιάζουν στη συνοχή του ΝΑΤΟ και στην ασφάλεια των θαλάσσιων οδών.
Η Ρωσία αξιοποιεί τα εργαλεία προβολής ισχύος της, καθώς και την ενεργειακή και τη ναυτική διάσταση.
Η Κίνα βλέπει την Ανατολική Μεσόγειο ως κρίκο στις εφοδιαστικές αλυσίδες και στο δίκτυο λιμένων και εμπορικής διασυνδεσιμότητας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει ενεργειακή διαφοροποίηση, σταθερότητα στη νότια γειτονιά της και έλεγχο των μεταναστευτικών ροών, όμως συχνά χωρίς ενιαία στρατηγική φωνή.
Ταυτόχρονα, οι περιφερειακές δυνάμεις διαμορφώνουν ρευστές ισορροπίες μέσω συμμαχιών, εξοπλισμών, νομικών αξιώσεων επί θαλάσσιων ζωνών και ανταγωνιστικών έργων διασυνδεσιμότητας.
Η ουσία είναι ότι η Ανατολική Μεσόγειος συμπυκνώνει τις καθοριστικές τάσεις της εποχής μας: τον αναθεωρητισμό και τη κυριαρχία, την ενέργεια και τη τεχνολογία, τη θαλάσσια ασφάλεια, τις κρίσεις στη Μέση Ανατολή και τη δοκιμασία της διεθνούς νομιμότητας.
Γι’ αυτό η περιοχή δεν μπορεί να αντέξει ούτε αυτόματες αντιδράσεις ούτε ρητορική κλιμάκωσης.
Απαιτεί στρατηγική νηφαλιότητα, αξιόπιστη αποτροπή, ενεργό διπλωματία και ένα πλαίσιο συνεργασίας που μειώνει τα κίνητρα κλιμάκωσης και αυξάνει το πολιτικό της κόστος, ώστε η Ανατολική Μεσόγειος να πάψει να είναι «σύνορο αβεβαιότητας» και να γίνει χώρος σταθερότητας και κοινής ανάπτυξης.
Και αυτό είναι, πάνω απ’ όλα, ευθύνη των ίδιων των χωρών της περιοχής.
Αντί να παραμένουν αντικείμενα ανταγωνισμού τρίτων, οφείλουν να υπερβούν στερεότυπα και φόβους και να πάρουν τη μοίρα τους στα χέρια τους.
Να επιλέξουν στρατηγική ωριμότητα αντί πρόσκαιρης έντασης, συνεργασία αντί καχυποψίας και θεσμική πρόνοια αντί αυτοσχεδιασμών.
Διότι αυτή είναι η πραγματική ηγεσία: να διαμορφώνεις το πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργείς — για το παρόν και για το μέλλον — αντί να παρασύρεσαι από τις περιστάσεις, μετατρέποντας μια γεωγραφία “τριβής” σε γεωγραφία ασφάλειας, ευημερίας και ευκαιρίας.
Κι όμως, πολύ συχνά λειτουργούμε αντιδραστικά.
Περιμένουμε ένα επεισόδιο και έπειτα αναζητούμε αποκλιμάκωση.
Αυτό δεν είναι στρατηγική.
Αυτό δεν είναι ηγεσία. Είναι αυτοσχεδιασμός υπό πίεση.
Ένα μόνο επεισόδιο στη θάλασσα μπορεί να κλιμακωθεί ταχύτατα. Ένα μόνο περιστατικό στον αέρα μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις. Όχι κατ’ ανάγκην από πρόθεση.
Συχνά από λανθασμένους υπολογισμούς ή παρερμηνείες. Κάποιες φορές, απλώς επειδή απουσιάζουν αποτελεσματικοί μηχανισμοί.
Όμως αυτό είναι ζήτημα μακρόπνοου σχεδιασμού. Η ανασυγκρότηση της στρατηγικής ισορροπίας δεν σημαίνει «πάγωμα» των διαφορών. Δεν σημαίνει μια εύθραυστη ισορροπία φόβου. Σημαίνει προβλεψιμότητα και αυτοσυγκράτηση. Σημαίνει αξιόπιστους διαύλους επικοινωνίας. Σημαίνει διαδικασίες αποσυμφόρησης που λειτουργούν γρήγορα.
Σημαίνει σεβασμό στο διεθνές δίκαιο. Σημαίνει πρακτική συνεργασία που μειώνει τα κίνητρα κλιμάκωσης και, ταυτόχρονα, αυξάνει το πολιτικό της κόστος.
Πέντε πυλώνες
Σήμερα θα κινηθώ πάνω σε πέντε αλληλένδετους πυλώνες.
Πρώτον, στη σχέση ανάμεσα στην Τουρκία, την Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Δεύτερον, στις εξελίξεις που αναδιαμορφώνουν την Ανατολική Μεσόγειο.
Τρίτον, στη Γάζα και τις συνέπειές της για τη γειτονιά μας.
Τέταρτον, στις σχέσεις Ελλάδας–Τουρκίας–Ισραήλ στο νέο αυτό περιβάλλον.
Πέμπτον, στη μετανάστευση και το πλαίσιο ΕΕ–Τουρκίας, καθώς και την ανάγκη επικαιροποίησής του.
Ας ξεκινήσω με την Τουρκία, την Ελλάδα και την ΕΕ.
Αυτό το τρίγωνο συμπυκνώνει τόσο τους κινδύνους όσο και τις δυνατότητες της περιοχής. Η Ελλάδα και η Τουρκία είναι γείτονες και σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ. Είναι επίσης κρίσιμοι δρώντες για την ευρωπαϊκή και ατλαντική ασφάλεια.
Ωστόσο, μακροχρόνιες διαφορές παραμένουν άλυτες. Οι θαλάσσιες ζώνες εξακολουθούν να αμφισβητούνται. Οι κανόνες συμπεριφοράς στον αέρα και στη θάλασσα παραμένουν ευαίσθητοι. Το Κυπριακό παραμένει κεντρικό και ανεπίλυτο θέμα. Και η εσωτερική πολιτική, συχνά, ανεβάζει τη θερμοκρασία.
Υπάρχει όμως ένα σημαντικό θετικό στοιχείο.
Ο διάλογος δεν έχει διακοπεί. Και η συνέχεια μετρά περισσότερο απ’ όσο συχνά αναγνωρίζουμε.
Οι ανοικτοί δίαυλοι έχουν διατηρηθεί, αποτρέποντας έτσι ένα κενό. Και το κενό είναι το σημείο εκείνο, όπου τα ατυχήματα μετατρέπονται σε κρίσεις.
Οι τεχνικές συνομιλίες και οι επαφές συνεχίζονται. Μια θετική ατζέντα βοηθά στη διατήρηση της επικοινωνίας σε δύσκολες περιόδους. Όμως, μια διαδικασία δεν είναι στρατηγική χωρίς αρχιτεκτονική.
Αρχιτεκτονική σημαίνει σταθερούς μηχανισμούς και προβλέψιμες ρουτίνες.
Σημαίνει εργαλεία που αντέχουν τα πρωτοσέλιδα και τους εκλογικούς κύκλους. Με λίγα λόγια, σημαίνει ηγεσία και περιφερειακή ευθύνη.
Χρειαζόμαστε θεσμοθετημένη αποκλιμάκωση. Χρειαζόμαστε μόνιμους διαύλους πρόληψης επεισοδίων. Χρειαζόμαστε ανοικτές γραμμές άμεσης επικοινωνίας σε πραγματικό χρόνο. Χρειαζόμαστε πρωτόκολλα για τις αλληλεπιδράσεις στον αέρα και στη θάλασσα. Χρειαζόμαστε μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης που να είναι επιχειρησιακά. Χρειαζόμαστε αξιολόγηση εφαρμογής και μετρήσιμα αποτελέσματα.
Η εμπιστοσύνη δεν «δηλώνεται» μία φορά. Η εμπιστοσύνη χτίζεται με συνέπεια και προβλεψιμότητα.
Υπάρχει επίσης και η ψυχολογική διάσταση της ασφάλειας. Η ασφάλεια δεν είναι μόνο δυνατότητες και σκληρή ισχύς. Είναι και ήπια ισχύς.
Είναι κλίμα, αφηγήσεις και αντιλήψεις.
Η εύκολη επίκληση του «casus belli» είναι μια παρωχημένη λογική. Όμως η σκιά της παραμένει βαριά.
Οι πόλεμοι δεν έρχονται με προειδοποίηση. Μπορούν να ξεκινήσουν αιφνιδίως. Γι’ αυτό η πολεμική ρητορική έχει πραγματικό κόστος: δηλητηριάζει την ατμόσφαιρα και στενεύει τον πολιτικό χώρο. Υπονομεύει τη δυνατότητα ουσιαστικού διαλόγου, βασισμένου στον αμοιβαίο σεβασμό. Αν θέλουμε εμπιστοσύνη, οφείλουμε να μειώσουμε τέτοιους πυροδοτικούς παράγοντες.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν πρέπει να είναι θεατής. Επηρεάζεται από κάθε περιφερειακό σοκ. Επηρεάζεται από την πίεση στα σύνορα και τις μεταναστευτικές ροές. Επηρεάζεται από την ενεργειακή ασφάλεια και τη διασυνδεσιμότητα. Επηρεάζεται από τη σταθερότητα και από τη δική της αξιοπιστία.
Οι σχέσεις ΕΕ–Τουρκίας παραμένουν επιλεκτικά λειτουργικές και, ταυτόχρονα, πολιτικά περιορισμένες.
Η ΕΕ πρέπει να αποφύγει δύο παγίδες: μια καθαρά συναλλακτική λογική που αγοράζει χρόνο, αλλά όχι σταθερότητα, και μια καθαρά διακηρυκτική στάση που επαναλαμβάνει αρχές χωρίς εργαλεία.
Αυτό που λειτουργεί είναι η υπό όρους ένταξη/ενσωμάτωση.
Πραγματικά κίνητρα, αλλά όχι αυτόματα. Σαφή κριτήρια, μετρήσιμα και διαφανή. Αμοιβαιότητα, επαληθεύσιμη και συνεπής. Και συνεχής πολιτικός διάλογος, χωρίς αυταπάτες, αλλά και χωρίς απειλές.
Οι απειλές γεννούν αντιαπειλές. Παράγουν απόκλιση, όχι σύγκλιση.
Το νέο τοπίο
Ας περάσω τώρα στις εξελίξεις που διαμορφώνουν το νέο τοπίο.
Η περιοχή εισέρχεται σε μια νέα φάση με τρεις επιταχύνσεις: ενεργειακή αναδιάταξη, δικτύωση της ασφάλειας, και μετατόπιση των μεταναστευτικών πιέσεων.
Στην ενέργεια, η μετάβαση προχωρά, αλλά η γεωπολιτική παραμένει.
Οι διασυνδέσεις και η ανθεκτικότητα είναι η βασική πρόκληση.
Οι υποδομές μειώνουν την ευαλωτότητα. Η διαφάνεια αυξάνει την εμπιστοσύνη. Οι κανόνες για τους διασυνοριακούς πόρους είναι ουσιώδεις. Χωρίς κανόνες, η ενέργεια γίνεται πολλαπλασιαστής ανταγωνισμού.
Στην ασφάλεια, η συνεργασία αποκτά πιο δομικό χαρακτήρα. Η τεχνολογία αλλάζει την εξίσωση. Ο κυβερνοχώρος, τα drones και οι υβριδικές απειλές είναι καθοριστικοί. Ο κίνδυνος εμφανίζεται όταν η διπλωματία μένει πίσω. Τα σήματα θολώνουν και οι παρερμηνείες αυξάνονται. Η ισορροπία απαιτεί αποτροπή, αλλά και πειθαρχία. Η αποτροπή πρέπει να συνοδεύεται από διάλογο.
Στη μετανάστευση, ο νότιος διάδρομος αποκτά σήμερα ολοένα και μεγαλύτερη σημασία.
Η αστάθεια στη Λιβύη συνδέεται συχνά με τα δίκτυα των διακινητών. Οι διακινητές προσαρμόζονται ταχύτερα από τα πολιτικά συστήματα.
Επομένως, το νότιο τόξο είναι ένας στρατηγικός άξονας. Δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως σποραδική έκτακτη ανάγκη.
Σε αυτό το σημείο, επιτρέψτε μου να υπογραμμίσω την Κύπρο.
Μια διευθέτηση θα δημιουργούσε ένα θετικό φαινόμενο ντόμινο. Θα ωφελούσε όλους τους άμεσα εμπλεκόμενους. Θα ωφελούσε και όσους επηρεάζονται έμμεσα. Θα μείωνε τη δομική δυσπιστία. Θα βελτίωνε άμεσα το συνολικό κλίμα ασφάλειας.
Μια επανενωμένη Κύπρος θα γινόταν πλατφόρμα συνεργασίας. Θα έπαυε να είναι μόνιμη γραμμή ρήγματος. Θα απελευθέρωνε πολιτική ενέργεια από τη λογική μηδενικού αθροίσματος. Θα διευκόλυνε την οικονομική ολοκλήρωση. Θα ενίσχυε έργα ενέργειας και διασυνδεσιμότητας. Θα στήριζε τη θαλάσσια ασφάλεια και τον ανθρωπιστικό συντονισμό. Και θα βελτίωνε το περιβάλλον για μια ουσιαστική προσέγγιση ΕΕ–Τουρκίας.
Καμία επίσης σοβαρή περιφερειακή ανάλυση δεν μπορεί να αγνοήσει τη Γάζα.
Η Γάζα είναι δοκιμασία αντοχής για ολόκληρη τη γειτονιά μας.
Εντείνει την πόλωση και σκληραίνει τις αφηγήσεις.
Αυξάνει τον κίνδυνο επέκτασης της κρίσης. Και δοκιμάζει την ανθρωπιστική αξιοπιστία όλων.
Η ισορροπία απαιτεί διπλή δέσμευση: ασφάλεια για το Ισραήλ, και έναν αξιόπιστο πολιτικό και ανθρωπιστικό ορίζοντα για τους Παλαιστινίους. Χωρίς ορίζοντα, ο φαύλος κύκλος επαναλαμβάνεται. Αυτό είναι στρατηγικό συμπέρασμα, όχι ένα σύνθημα.
Ελλάδας–Τουρκίας–Ισραήλ
Περνώ τώρα στις σχέσεις Ελλάδας–Τουρκίας–Ισραήλ.
Οι σχέσεις Τουρκίας–Ισραήλ ιστορικά είναι κυκλικές. Υπήρξαν φάσεις σύγκλισης και φάσεις ρήξης.
Υπάρχουν όμως και κοινά συμφέροντα. Το εμπόριο, η διασυνδεσιμότητα, οι ιστορικοί δεσμοί που διατρέχουν τους αιώνες και η ανάγκη διαχείρισης της αστάθειας το επιβεβαιώνουν.
Ωστόσο, ο ανταγωνισμός παραμένει, μέσω συμμαχιών και αφηγήσεων.
Και η Γάζα συχνά εντείνει τις εντάσεις.
Οι σχέσεις Ελλάδας–Ισραήλ έχουν εμβαθύνει σημαντικά. Αυτό αντανακλά πραγματική στρατηγική σύγκλιση. Ταυτόχρονα, οι σχέσεις Ελλάδας–Τουρκίας απαιτούν σταθερή αποσυμφόρηση. Ο διάλογος είναι αναγκαίος, αλλά δεν επαρκεί από μόνος του. Χρειαζόμαστε μηχανισμούς που μειώνουν τον κίνδυνο επεισοδίων.
Στο μεταναστευτικό, επιτρέψτε μου μια προσωπική υπενθύμιση. Η Δήλωση ΕΕ–Τουρκίας ξεκίνησε κατά τη διάρκεια της θητείας μου ως Επιτρόπου. Βασίστηκε στην αμοιβαία εμπιστοσύνη. Και σε μια σαφή ανάληψη ευθύνης και από τις δύο πλευρές.
Λειτούργησε γιατί ήταν επιχειρησιακή. Και απέδωσε γιατί εφαρμόστηκε. Απέδειξε ότι σοβαρές συμφωνίες είναι εφικτές όταν υπάρχει εμπιστοσύνη.
Σήμερα, η αξιοπιστία πρέπει να αποκατασταθεί: με λειτουργικούς μηχανισμούς, με προβλεψιμότητα, με σεβασμό στις διεθνείς υποχρεώσεις, και με σύνδεση της συνεργασίας με μια ευρύτερη, υπό όρους προσέγγιση.
Όμως η περιοχή χρειάζεται και κάτι πιο φιλόδοξο. Χρειάζεται ένα Σύμφωνο Εταιρικής Συνεργασίας. Με κοινές βιώσιμες αρχές και κοινούς στόχους.
Με σαφώς ορισμένα κοινά συμφέροντα. Και με θεσμικό πλαίσιο, όχι ad hoc συνεννοήσεις.
Μια πρακτική πλατφόρμα θα μπορούσε να είναι η αναβίωση ενός «Σχήματος Μεσογειακής Συνεργασίας». Επικαιροποιημένου, με τη συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με τη συμμετοχή των χωρών του Κόλπου. Και με τη συμμετοχή της Αφρικανικής Ένωσης.
Διότι οι προκλήσεις σήμερα συγκροτούν ένα ενιαίο σύστημα: ενέργεια και επενδύσεις, λιμένες, διάδρομοι και logistics, κλίμα, τρόφιμα και νερό, μετανάστευση και ασφάλεια, ανθρωπιστική ετοιμότητα και θαλάσσια επιτήρηση.
Ένα τέτοιο σχήμα θα κινητοποιούσε πόρους. Θα ευθυγράμμιζε κίνητρα. Θα οικοδομούσε μια κοινότητα σταθερότητας, θεμελιωμένη σε πραγματικά συμφέροντα. Και θα μείωνε τη δυναμική αποσταθεροποιητικών δυνάμεων.
Κυρίες και κύριοι,
Ζούμε σε ασταθείς καιρούς.
Και σε τέτοιους καιρούς, η σταθερότητα πρέπει να ενσωματώνεται και να εδραιώνεται. Πρέπει να εντάσσεται στις εθνικές στρατηγικές ως προτεραιότητα και όχι ως ζήτημα που αντιμετωπίζεται μόνο όταν ανεβαίνει η ένταση.
Και πρέπει να απελευθερώσουμε την πολιτική μας από παρωχημένους ανταγωνισμούς. Από ανταγωνισμούς που τροφοδοτούνται από εθνικιστικές στάσεις.
Ο εθνικισμός μπορεί να κινητοποιεί. Αλλά αποδυναμώνει τη στρατηγική. Περιορίζει τις επιλογές.
Και μετατρέπει τον συμβιβασμό σε στίγμα.
Οι κοινωνίες χρειάζονται ασφάλεια, ευκαιρίες και προβλεψιμότητα.
Αυτά επιτυγχάνονται μέσω ώριμης διακυβέρνησης και κρατικής τέχνης: με διάλογο, πειθαρχία και συνεργασία. Με αποτροπή, αλλά και με θεσμικούς μηχανισμούς αποκλιμάκωσης. Με συνεργασία που αντιμετωπίζεται ως δύναμη και όχι ως παραχώρηση.
Αυτή είναι η στρατηγική ισορροπία που οφείλουμε να ανασυγκροτήσουμε.
Αυτή είναι η σταθερότητα που πρέπει να εδραιώσουμε.
Προτού η επόμενη κρίση ορίσει την περιοχή για λογαριασμό μας.
