Η Ευρώπη, στη μακρά ιστορία της, βρέθηκε πολλές φορές μπροστά σε κρίσιμα σταυροδρόμια. Κάποιες φορές επέλεξε την αναβολή, άλλες τον συμβιβασμό, άλλες τη φυγή προς τα εμπρός δίχως σαφή και μελετημένο προσανατολισμό.
Σήμερα όμως, δεν υπάρχει στο τραπέζι η πολυτέλεια της υπεκφυγής. Αν θέλουμε μια Ευρώπη που αντέχει στον χρόνο, οφείλουμε επιτέλους να πιάσουμε τον ταύρο από τα κέρατα, όπως έπραξε στη μυθολογία η φοβισμένη αλλά με οξυμένο το ένστικτο της επιβίωσης γεννήτωρ του πολιτισμού μας.
Επειδή μου αρέσει να πειραματίζομαι με συμβολισμούς, δεν μπορώ παρά να παραλληλίσω τον ταύρο του μύθου με την ίδια την ευρωπαϊκή ισχύ: οικονομική, πολιτική, πολιτισμική. Μια δύναμη που, αν δεν καθοδηγηθεί με αυτογνωσία και κοινό σκοπό, μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε αδράνεια, εσωστρέφεια και αποσύνθεση. Το εύλογο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η Ευρώπη έχει δύναμη. Είναι αν έχει κατεύθυνση.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση οικοδομήθηκε πρωτίστως ως εγχείρημα ειρήνης και συνεργασίας. Και σε αυτό το επίπεδο μπορούμε να μιλάμε για ιστορική νίκη. Όμως, η ενοποίηση δεν δύναται να περιορίζεται σε κοινές αγορές, νομίσματα και ασαφείς κανονισμούς και θεσμούς, άγνωστους στο ευρύ κοινό. Θεσμούς που μετά βίας χαίρουν νομιμοποίησης από τους ευρωπαίους πολίτες. Δίχως μια στοιχειώδη κοινή ταυτότητα, όχι ενιαία αλλά συμπληρωματική, το ευρωπαϊκό οικοδόμημα παραμένει εύθραυστο.
Οι πολίτες δεν κινητοποιούνται από τεχνοκρατικές εκθέσεις. Αναπτύσσουν και οξύνουν τον στοχασμό και την κρίση τους από το νόημα, το αφήγημα, το αίσθημα πως ανήκουν σε κάτι μεγαλύτερο από την ατομική τους υπόσταση.
Αυτό φυσικά δεν σημαίνει πως η Ευρώπη πρέπει να απαρνηθεί την πολυμορφία της. Αντιθέτως, η ευρωπαϊκή ταυτότητα δεν μπορεί και δεν πρέπει να είναι ένα ομοιογενές μείγμα. Μπορεί όμως να γίνει συνθετική. Να αναγνωρίζει τις εθνικές ιδιαιτερότητες, τις ιστορικές εμπειρίες, τις πολιτισμικές διαφορές και να τις εντάξει σε ένα κοινό πλαίσιο αξιών.
Οι θρησκευτικές διώξεις, οι πόλεμοι, το αποικιοκρατικό παρελθόν αποτελούν κομμάτι του συλλογικού μας υποσυνειδήτου, όπως ο Διαφωτισμός, η Δημοκρατία, το κράτος δικαίου, η ελευθερία και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια αποτελούν κοινές κατακτήσεις και δεσμεύσεις.
Μια Ευρώπη φοβική, που «κρύβει κάτω από το χαλί» τα λάθη της, αδυνατεί να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο. Αντίθετα, μια Ευρώπη που τα αναγνωρίζει, τα διδάσκεται και τα ενσωματώνει ως εμπειρία, αποκτά ηθικό βάρος και πολιτική αυτοπεποίθηση. Αυτό είναι το θεμέλιο για μια κοινή ευρωπαϊκή συνείδηση, που δεν βασίζεται στην εξιδανίκευση αλλά στην ευθύνη.
Στον σημερινό κόσμο των ραγδαίων γεωπολιτικών ανακατατάξεων, της ανασφάλειας και της καταιγιστικής τεχνολογικής αλλαγής, η Ευρώπη δεν μπορεί να λειτουργεί ως άθροισμα φοβιών και ανασφαλειών. Χρειάζεται στρατηγική αυτονομία, κοινή φωνή και ουσιαστικότερη πολιτική σύγκλιση των κρατών-μελών της. Χρειάζεται πολίτες και ηγεσία που να νιώθουν πως το ευρωπαϊκό εγχείρημα τους αφορά άμεσα, όχι ως μια γραφειοκρατική και απρόσιτη οντότητα, αλλά ως ένα ολοζώντανο πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό οικοσύστημα.
Το να πιάσουμε τον ταύρο από τα κέρατα σημαίνει να αποδεχτούμε ότι η ενοποίηση έχει και κόστος και ευθύνη. Σημαίνει να εγκαταλείψουμε την ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να απολαμβάνουμε τα οφέλη της Ευρώπης χωρίς να επενδύουμε πολιτικά και αξιακά σε αυτήν. Να μιλήσουμε επιτέλους ανοιχτά για το τι είδους Ευρώπη θέλουμε και τι είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε για να τη διατηρήσουμε.
Στόχος είναι όχι να εξουδετερώσουμε τον ταύρο, αλλά να τον οδηγήσουμε. Με σταθερό χέρι, καθαρό βλέμμα και επίγνωση της ευθύνης που συνεπάγεται η δύναμη. Αν ο ευρωπαϊκός μύθος γεννήθηκε από το θάρρος μιας μορφής της εποχής του Χαλκού να εμπιστευθεί τη δύναμη που είχε μπροστά της και να της δώσει κατεύθυνση, τότε η σύγχρονη Ευρώπη οφείλει να αποδείξει πως διαθέτει την ίδια αυτοπεποίθηση.
*Ο Άγγελος Καλοκαραγιάννης, Αναπληρωτής Υπεύθυνος Οργανώσεων Εξωτερικού & Ελλήνων της Διασποράς του Εκτελεστικού Γραφείου της ΟΝΝΕΔ
