Η μετάβαση από τη λογική στο ένστικτο είναι ήδη σε εξέλιξη και κάνει την Ευρώπη να θυμίζει όλο και περισσότερο το «νησί» του «Άρχοντα των μυγών».
Υπάρχουν βιβλία που δεν ανήκουν στη λογοτεχνία αλλά στην πολιτική ανάλυση. Ο «Άρχοντας των μυγών» του Γουίλιαμ Γκόλντινγκ είναι ένα απ’ αυτά. Όχι γιατί περιγράφει κυβερνήσεις ή θεσμούς, αλλά γιατί αποτυπώνει κάτι βαθύτερο, τη στιγμή που ο πολιτισμός υποχωρεί και το ένστικτο καταλαμβάνει τη θέση της λογικής. Στην Ευρώπη του 21ου αιώνα, αυτή η μετάβαση δεν είναι θεωρητική· είναι ήδη σε εξέλιξη και επιταχύνεται.
Η ευρωπαϊκή ήπειρος, που οικοδομήθηκε πάνω στην υπόσχεση της σταθερότητας, της θεσμικής ισορροπίας και της δημοκρατικής ωριμότητας, μοιάζει όλο και περισσότερο με το νησί του Γκόλντινγκ. Οι κανόνες υπάρχουν, αλλά αμφισβητούνται. Οι θεσμοί λειτουργούν, αλλά απονομιμοποιούνται. Και οι κοινωνίες, αντί να ενοποιούνται γύρω από κοινές αξίες, διασπώνται υπό το βάρος του φόβου και της ανασφάλειας.
Ο φόβος –όπως και στο βιβλίο– δεν είναι πάντα πραγματικός. Είναι όμως πολιτικά χρήσιμος. Ενεργειακή ανασφάλεια, πόλεμος στην Ουκρανία, αστάθεια στη Μέση Ανατολή: όλα συνθέτουν ένα περιβάλλον όπου ο πολίτης αισθάνεται εκτεθειμένος. Σε αυτό το έδαφος, ο λαϊκισμός δεν είναι απλώς μια ιδεολογική επιλογή. Είναι μηχανισμός επιβίωσης. Προσφέρει απλές απαντήσεις σε σύνθετα προβλήματα, κατασκευάζει «τέρατα» και υπόσχεται προστασία.
Στον «Άρχοντα των μυγών», το τέρας δεν υπάρχει. Είναι η προβολή του φόβου των παιδιών. Το ίδιο συμβαίνει σήμερα σε πολλές ευρωπαϊκές κοινωνίες. Οι «εχθροί» συχνά διογκώνονται, προσωποποιούνται, γίνονται εργαλεία πολιτικής κινητοποίησης. Και όπως ο Τζακ (ο εκφραστής της ωμής ισχύος στο βιβλίο του Γκόλντινγκ) επικρατεί έναντι του Ραλφ (του υποστηρικτή της τάξης και της λογικής), έτσι και στη σύγχρονη πολιτική σκηνή βλέπουμε όλο και συχνότερα την υπερίσχυση του ενστίκτου έναντι της λογικής, της κραυγής έναντι του επιχειρήματος. Σήμερα, οι κραυγές αυτές βρίσκουν τον απόλυτο ενισχυτή τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου ο ψηφιακός θόρυβος υποκαθιστά τη σκέψη και ο παραλογισμός οργανώνεται σε συλλογική δύναμη.
Σε μόνιμη πόλωση
Η Ευρώπη δεν είναι η μόνη. Στις ΗΠΑ, η πόλωση έχει μετατραπεί σε μόνιμο χαρακτηριστικό του πολιτικού συστήματος. Στη Μέση Ανατολή, η βία παραμένει βασικό εργαλείο ισχύος. Σε Ρωσία, Κίνα και Τουρκία, η ισχύς προηγείται της ελευθερίας. Το διεθνές σύστημα θυμίζει όλο και περισσότερο το νησί του Γκόλντινγκ, χωρίς πραγματικό «ενήλικα» να επιβάλει κανόνες, με ανταγωνισμούς που εντείνονται και με παίκτες που λειτουργούν όλο και πιο απελευθερωμένοι από περιορισμούς, σε ένα περιβάλλον που μεταβαίνει από κανόνες σε σφαίρες επιρροής.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Ευρώπη βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Ωστόσο, πριν από την τελική επιλογή, αξίζει να αναρωτηθούμε τι απέγινε ο Πίγκι του Γκόλντινγκ. Στην Ευρώπη του 21ου αιώνα, ο Πίγκι –που συμβολίζει τον διανοούμενο, τη φωνή της επιστήμης– είναι ο πρώτος που τίθεται εκτός. Τα «γυαλιά» του, το μοναδικό εργαλείο αντικειμενικής παρατήρησης της πραγματικότητας, συνθλίβονται κάτω από το βάρος της τοξικότητας του δημόσιου λόγου. Χωρίς αυτά τα «γυαλιά», η κοινωνία αδυνατεί να διακρίνει το γεγονός από το κατασκεύασμα, μένοντας τυφλή απέναντι στον κίνδυνο.
Η ήπειρος μπορεί να επιλέξει τον δρόμο του Ραλφ –της θεσμικής επιμονής και της συνεργασίας– ή να διολισθήσει προς τον δρόμο του Τζακ, όπου η ισχύς και ο φόβος καθορίζουν την πολιτική. Το πρόβλημα είναι ότι ο δεύτερος δρόμος είναι πιο εύκολος, πιο άμεσος, πιο… αποτελεσματικός σε περιόδους κρίσης.
Στον πυρήνα του, ο «Άρχοντας των μυγών» δεν είναι παρά η στιγμή που η κοινωνία παύει να ελέγχει τον εαυτό της.
Το μεγαλύτερο δίδαγμα του «Άρχοντα των μυγών» δεν είναι ότι οι κοινωνίες μπορούν να καταρρεύσουν. Είναι ότι καταρρέουν χωρίς να το καταλάβουν. Όχι με μια θεαματική ρήξη, αλλά με μικρές, διαδοχικές υποχωρήσεις: μια παραβίαση κανόνων εδώ, μια ανοχή στη βία εκεί, μια «εξαίρεση» στο όνομα της ασφάλειας λίγο πιο πέρα. Μέχρι τη στιγμή που το κοχύλι –το σύμβολο της τάξης και του διαλόγου στο βιβλίο– παύει να έχει αξία και συνθλίβεται.
Και τότε, η επιστροφή δεν είναι καθόλου δεδομένη και δεν ξέρω αν είναι καν εφικτή...
