«Το πιάνο δεν έχει λάθος νότες, υπάρχουν μόνο λάθος άνθρωποι που τις παίζουν».
Με αυτήν την αφοπλιστική φράση, ο Τελόνιους Μονκ δεν περιέγραψε μόνο τη μουσική του ιδιοφυΐα, αλλά παρέδωσε, εν αγνοία του, ένα άτυπο εγχειρίδιο ανάγνωσης της σύγχρονης γεωπολιτικής.
Στην κρίση της Ουκρανίας, το «πιάνο» (η γεωγραφία, η ιστορία και οι πλουτοπαραγωγικοί πόροι) παραμένει το ίδιο. Είναι οι ερμηνευτές που, προσπαθώντας να επιβάλουν τη δική τους τονικότητα και τον δικό τους ρυθμό, έχουν μετατρέψει τη σύνθεση σε μια οδυνηρή κακοφωνία.
Ο Μονκ ήταν ο κύριος εκφραστής των δευτερευουσών διαστημάτων, δηλαδή έπαιζε νότες που έπεφταν η μία πάνω στην άλλη, δημιουργώντας μια ένταση που ζητούσε λύση. Στην Ουκρανία, Ρωσία και Δύση επέλεξαν τη στρατηγική της «σκόπιμης δυσαρμονίας».
Η επέκταση του ΝΑΤΟ –ως αντίληψη απειλής από τη Μόσχα– και η αναθεωρητική στρατηγική της Ρωσίας λειτούργησαν ως μια συγκρουσιακή αντίστιξη. Δεν πρόκειται για λάθος, πρόκειται για συνειδητή επιλογή των παικτών να προκαλέσουν τριβή, ελπίζοντας ότι ο αντίπαλος θα είναι αυτός που θα αποσύρει πρώτος το δάχτυλό του από το κλαβιέ.
Ο τρόπος που ο Μονκ χτυπούσε τα πλήκτρα ήταν μοναδικός! Επαιζε με τα δάχτυλα τεντωμένα (κι ας διδάσκεται στο κλασικό πιάνο ως απαράβατος κανόνας τα δάχτυλα να είναι λυγισμένα), σχεδόν επιθετικά, σαν να ήθελε να εκμαιεύσει τον ήχο με τη βία. Αυτή η «κρουστική» προσέγγιση βρήκε την τραγική της εφαρμογή στην 24η Φεβρουαρίου 2022.
Η ρωσική εισβολή δεν ήταν μια λεπτή διπλωματική κίνηση, αλλά ένα βίαιο χτύπημα στις χαμηλές συχνότητες του διεθνούς δικαίου.
Ηταν η στιγμή που ο «μουσικός» αποφάσισε να σταματήσει να παίζει με τα πλήκτρα και άρχισε να χτυπά το ίδιο το ξύλο του οργάνου, διαλύοντας τη μελωδία της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Η μουσική του Μονκ είναι διάσημη για την ιδιόμορφη συγκοπή και τον ασυνήθιστο χρονισμό της. Εκεί που περιμένεις την επόμενη νότα, εκείνος σιωπά, και εκεί που δεν την περιμένεις, εμφανίζεται μια ορμητική «φράση».
Στο πεδίο της Ουκρανίας, βιώνουμε τον απόλυτο στρατηγικό «διασκελισμό». Από τον ενεργειακό εκβιασμό μέσω του φυσικού αερίου και τις επιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές, μέχρι τις κυβερνοεπιθέσεις, τις ξαφνικές αντεπιθέσεις και τις μεταβαλλόμενες κόκκινες γραμμές, οι παίκτες ακολουθούν έναν ασύμμετρο ρυθμό. Κανείς δεν παίζει σε 4/4. Η Δύση απαντά με κυρώσεις σε απρόβλεπτα διαστήματα, ενώ η Μόσχα αλλάζει το τέμπο της επιθετικότητάς της, κρατώντας τον κόσμο σε μια διαρκή κατάσταση ρυθμικής αβεβαιότητας.
«Αυτό που δεν παίζεις είναι εξίσου σημαντικό με αυτό που παίζεις», έλεγε ο Μονκ. Οι παύσεις του ήταν γεμάτες νόημα. Στην ουκρανική κρίση, οι σιωπές είναι οι χαμένες ευκαιρίες των Συμφωνιών του Μινσκ και οι νεκρές γραμμές επικοινωνίας μεταξύ Ουάσιγκτον και Κρεμλίνου. Ομως, αντίθετα με τον Μονκ, του οποίου οι σιωπές έχτιζαν προσμονή, οι γεωπολιτικές σιωπές στην Ουκρανία είναι κενά αέρος. Είναι η άρνηση για ουσιαστικό διάλογο, ένας χώρος όπου αντί για μουσική αναπτύσσεται ο θόρυβος των όπλων.
Οταν οι άλλοι «σολάριζαν», ο Μονκ συχνά σηκωνόταν και χόρευε γύρω από το πιάνο, μια κίνηση που φαινόταν αλλοπρόσαλλη, αλλά ήταν βαθιά συνδεδεμένη με τον εσωτερικό του ρυθμό.
Σήμερα, η γεωπολιτική σκηνή είναι γεμάτη από τέτοιους τελετουργικούς χορούς…
Οι τηλεοπτικοί λόγοι του Πούτιν, οι συμβολικές επισκέψεις των Ευρωπαίων ηγετών στο Κίεβο, οι εκκλήσεις του Ζελένσκι στα Κοινοβούλια του κόσμου.
Ολα αυτά θα μπορούσαν να είναι μια διεθνής «χορογραφία ισχύος», που απευθύνεται στο κοινό, την ώρα που ο πόλεμος συνεχίζεται χωρίς κοινό και χωρίς σκηνοθεσία. Στη μουσική θεωρία, κάθε δυσαρμονία τείνει προς μια «επίλυση», μια επιστροφή σε μια ευχάριστη συγχορδία.
Ο Μονκ, όσο ακραίος κι αν γινόταν, πάντα ήξερε πώς να «προσγειώσει» το μουσικό του έργο. Το δράμα της Ουκρανίας παραμένει μια σύνθεση σε εξέλιξη, μια σειρά από «λάθος νότες» που παίζονται από ανθρώπους οι οποίοι έχουν ξεχάσει την τέχνη της αρμονίας.
Το ερώτημα που παραμένει είναι αν οι παίκτες θα βρουν τη δύναμη να οδηγήσουν το έργο σε μια τελική επίλυση ή αν θα συνεχίσουν να σφυροκοπούν τα πλήκτρα μέχρι να μην υπάρχει πια ούτε «πιάνο», ούτε «μουσική», αλλά ούτε και «ακροατήριο»!
