Η επίσκεψη του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών δεν ήταν μια εθιμοτυπική στάση στην Αθήνα. Πίσω από τις συμφωνίες, τη συνάντηση με τον Κυριάκο Μητσοτάκη και την ομιλία στην Πνύκα βρίσκεται η προσπάθεια της Ελλάδας να μετατρέψει τη γεωγραφική της θέση σε στρατηγικό πλεονέκτημα.
Η Αθήνα βρέθηκε στις 7 Οκτωβρίου στο επίκεντρο της αμερικανικής διπλωματίας και όχι τυχαία. Η επίσκεψη του Μάρκο Ρούμπιο πραγματοποιήθηκε σε μια συγκυρία κατά την οποία η Ανατολική Μεσόγειος, η Μέση Ανατολή, η ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης και οι νέες ισορροπίες στην περιοχή αλληλοσυνδέονται όλο και περισσότερο. Ο 6ος Στρατηγικός Διάλογος Ελλάδας–ΗΠΑ έδωσε το θεσμικό πλαίσιο, όμως η ουσία βρίσκεται αλλού: στην αμερικανική ανάγκη για αξιόπιστους συμμάχους και στην ελληνική προσπάθεια να αποκτήσει μεγαλύτερο ειδικό βάρος μέσα στη νέα περιφερειακή αρχιτεκτονική.
Οι συμφωνίες που μεταφράζονται σε μεγαλύτερο αμερικανικό αποτύπωμα
Το πιο χειροπιαστό αποτέλεσμα της επίσκεψης βρίσκεται στον τομέα της άμυνας. Ελλάδα και ΗΠΑ ανακοίνωσαν στρατιωτικές πωλήσεις ύψους 4 δισ. δολαρίων μέσω του αμερικανικού προγράμματος Foreign Military Sales, ενώ προχώρησε και η συμμετοχή της Ελλάδας στο State Partnership Program με την Εθνοφρουρά της Φλόριντα. Παράλληλα, συμφωνήθηκε η παραχώρηση τεθωρακισμένων Stryker και διευρύνθηκε η συνεργασία σε θέματα επιβολής του νόμου και αντιμετώπισης της τρομοκρατίας.
Για την Ελλάδα, η σημασία δεν βρίσκεται μόνο στην αξία των εξοπλιστικών προγραμμάτων. Βρίσκεται στη μεγαλύτερη διαλειτουργικότητα των δύο ενόπλων δυνάμεων και στη βαθύτερη σύνδεση της ελληνικής αμυντικής δομής με τον αμερικανικό και νατοϊκό σχεδιασμό. Σε μια περιοχή όπου η ασφάλεια δεν εξαρτάται πλέον από ένα μόνο μέτωπο, αλλά από την ταυτόχρονη διαχείριση κρίσεων στην Ανατολική Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή και τη Μαύρη Θάλασσα, αυτό έχει ιδιαίτερη βαρύτητα.
Στο ίδιο πακέτο εντάσσονται η ενίσχυση των δεσμών στις νέες τεχνολογίες και την κυβερνοασφάλεια, η συνεργασία σε κρίσιμες υποδομές και η διεύρυνση των οικονομικών σχέσεων. Δηλαδή, η σχέση Αθήνας–Ουάσιγκτον μετακινείται ακόμη περισσότερο από το κλασικό μοντέλο «άμυνα και διπλωματία» σε ένα πολύ ευρύτερο πλέγμα στρατηγικής συνεργασίας.
Το τετ α τετ Μητσοτάκη – Ρούμπιο
Η συνάντηση του Κυριάκου Μητσοτάκη με τον Μάρκο Ρούμπιο στο Μέγαρο Μαξίμου είχε ιδιαίτερη σημασία ακριβώς επειδή πραγματοποιήθηκε μετά τον Στρατηγικό Διάλογο. Στο τραπέζι βρέθηκαν η άμυνα, η ενεργειακή ασφάλεια, το εμπόριο, οι επενδύσεις, η τεχνολογία, η ναυτιλία, αλλά και οι εξελίξεις στην Ουκρανία, το Ιράν, τη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Μεσόγειο.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης επιχείρησε να καταστήσει σαφές τι θέλει να προσφέρει η Ελλάδα στην αμερικανική στρατηγική: όχι απλώς μια ασφαλή βάση στην περιοχή, αλλά έναν κόμβο που μπορεί να συνδέει την αμερικανική παρουσία με την ευρωπαϊκή αγορά, τα Βαλκάνια, τη Μέση Ανατολή και τον Κόλπο.
Αυτό είναι και το σημαντικότερο διαπραγματευτικό χαρτί της Αθήνας. Η γεωγραφία δεν αλλάζει. Μπορεί όμως να αποκτήσει διαφορετική αξία ανάλογα με το πώς αξιοποιείται.
Το μήνυμα προς την Τουρκία δεν χρειάστηκε να είναι ονομαστικό
Η Τουρκία αποτελεί αναπόφευκτα μέρος της εξίσωσης. Όχι επειδή η επίσκεψη Ρούμπιο στην Αθήνα ήταν μια επίδειξη αντιπαράθεσης με την Άγκυρα, αλλά επειδή κάθε μεταβολή της αμερικανικής παρουσίας στην Ανατολική Μεσόγειο επηρεάζει τις ισορροπίες μεταξύ των δύο συμμάχων του ΝΑΤΟ.
Η αμερικανική προσέγγιση δεν σημαίνει ότι η Ουάσιγκτον εγκαταλείπει την Τουρκία ή ότι επιλέγει την Ελλάδα ως αντίπαλο δέος. Το μήνυμα είναι πιο σύνθετο: η Ελλάδα αποτελεί πλέον ένα αυτόνομο στρατηγικό σημείο αναφοράς για τις ΗΠΑ, με δικές της υποδομές, αμυντικές δυνατότητες, ενεργειακές διαδρομές και περιφερειακές συνεργασίες.
Και αυτό έχει σημασία για την Αθήνα. Όσο περισσότερο η Ελλάδα εντάσσεται σε ένα πλέγμα αμερικανικών και ευρωπαϊκών συμφερόντων που αφορά την ασφάλεια και τη συνδεσιμότητα της περιοχής, τόσο περισσότερο αυξάνεται το κόστος οποιασδήποτε αποσταθεροποιητικής κίνησης στην περιοχή.
Η Αθήνα, άλλωστε, επιμένει στη θέση της για σεβασμό της κυριαρχίας, των κυριαρχικών δικαιωμάτων και του Διεθνούς Δικαίου. Αυτή είναι η βάση πάνω στην οποία θέλει να αντιμετωπίζονται και οι διαφορές στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η ενέργεια είναι το μεγάλο γεωπολιτικό παιχνίδι
Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη διάσταση της επίσκεψης.
Η Ελλάδα δεν θέλει πλέον να αντιμετωπίζεται μόνο ως καταναλωτής ενέργειας. Θέλει να καταστεί κρίσιμος κρίκος της διαδρομής από την παγκόσμια αγορά προς την Ευρώπη και από τον Νότο προς τα Βαλκάνια και την Κεντρική Ευρώπη.
Η αμερικανική πλευρά έχει ισχυρό ενδιαφέρον για αυτή την εξέλιξη, καθώς η διαφοροποίηση των πηγών και των διαδρομών φυσικού αερίου αποτελεί πλέον ζήτημα ευρωπαϊκής και αμερικανικής στρατηγικής. Ο Κάθετος Διάδρομος φυσικού αερίου και η ευρύτερη ενεργειακή συνεργασία βρέθηκαν ρητά στην ατζέντα του Στρατηγικού Διαλόγου, μαζί με την έρευνα υδρογονανθράκων.
Εδώ βρίσκεται και η ουσία της ελληνικής ευκαιρίας.
Εάν η Ελλάδα καταφέρει να λειτουργήσει ως αξιόπιστη πύλη εισόδου αμερικανικού LNG, ως κόμβος μεταφοράς προς τα Βαλκάνια και ως μέρος ενός μεγαλύτερου δικτύου ενεργειακών και ηλεκτρικών διασυνδέσεων, τότε η ενέργεια παύει να είναι απλώς ένας οικονομικός τομέας. Μετατρέπεται σε εργαλείο γεωπολιτικής επιρροής.
Και η συζήτηση δεν αφορά μόνο το φυσικό αέριο. Αφορά το ποιος θα διαθέτει τις υποδομές, ποιος θα ελέγχει τις διαδρομές και ποιοι θα έχουν πρόσβαση στις αγορές της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Γι’ αυτό και η ενεργειακή ασφάλεια έχει πλέον άμεση σχέση με την εθνική ασφάλεια.
Η Πνύκα και το μήνυμα πέρα από την Ελλάδα
Η επιλογή της Πνύκας για την ομιλία του Ρούμπιο πρόσθεσε στην επίσκεψη μια διαφορετική διάσταση. Δεν ήταν χώρος για τεχνικές διαπραγματεύσεις αλλά για ένα ευρύτερο μήνυμα σχετικά με τη σχέση της Αμερικής με την Ευρώπη και τις αξίες που συνδέουν τον δυτικό κόσμο.
Η Αθήνα προσέφερε το ιστορικό σκηνικό, όμως το πολιτικό ακροατήριο ήταν πολύ μεγαλύτερο. Ο Ρούμπιο επέλεξε έναν τόπο με άμεση αναφορά στη δημοκρατική παράδοση για να μιλήσει για το μέλλον της Δύσης, σε μια περίοδο κατά την οποία η Ουάσιγκτον επανεξετάζει τις προτεραιότητες και τις σχέσεις της με τους συμμάχους της.
Για την Ελλάδα, η επιλογή έχει τη δική της αξία: η χώρα δεν εμφανίστηκε μόνο ως στρατιωτικός σύμμαχος ή ενεργειακός διάδρομος, αλλά και ως ιστορικό σημείο αναφοράς του δυτικού πολιτικού πολιτισμού.
Τι μένει στην Ελλάδα μετά τον Ρούμπιο
Το αποτέλεσμα της επίσκεψης δεν μπορεί να περιοριστεί σε μία συμφωνία ή σε μια δήλωση. Η Αθήνα επιδιώκει να κατοχυρώσει έναν ρόλο που συνδέει τέσσερις διαφορετικούς άξονες: άμυνα, ενέργεια, υποδομές και γεωπολιτική σταθερότητα.
Το πρώτο κέρδος είναι η ενίσχυση της αμυντικής σχέσης με τις ΗΠΑ. Το δεύτερο είναι η περαιτέρω αναγνώριση της Ελλάδας ως ενεργειακού και διαμετακομιστικού κόμβου. Το τρίτο είναι η ενίσχυση της θέσης της Αθήνας μέσα σε ένα ευρύτερο δίκτυο περιφερειακών συνεργασιών.
Το μεγαλύτερο όμως στοίχημα αρχίζει τώρα.
Η Ελλάδα πρέπει να αποδείξει ότι μπορεί να μετατρέψει τις υποδομές και τη γεωγραφική της θέση σε πραγματική στρατηγική αξία. Να μην είναι απλώς ο δρόμος από τον οποίο περνά η ενέργεια, τα εμπορεύματα ή οι συμμαχικές δυνάμεις, αλλά ένας ενεργός κόμβος που επηρεάζει τις εξελίξεις.
Η επίσκεψη Ρούμπιο έδειξε ότι η Ουάσιγκτον βλέπει αυτή τη δυνατότητα. Η επόμενη φάση είναι να αποδειχθεί στην πράξη ότι η Ελλάδα μπορεί να την αξιοποιήσει.
Γιατί στη νέα Ανατολική Μεσόγειο, η ισχύς δεν θα μετριέται μόνο με στρατιωτικές δυνατότητες. Θα μετριέται και με το ποιος αποτελεί αναγκαίο κρίκο στις αλυσίδες ενέργειας, ασφάλειας, μεταφορών και συνδεσιμότητας. Και η Αθήνα επιχειρεί πλέον να βρεθεί ακριβώς σε αυτό το σημείο.
