Η επιλογή Τσίπρα να επισκεφθεί μια περιοχή που χαίρει ιδιαίτερης προτίμησης των Ρώσων ολιγαρχών και η οποία είναι σε ανοιχτή επικοινωνία με το καθεστώς Πούτιν, κάνει κάποιους να μιλούν για προεκλογικά παιχνίδια ξεχωριστού ενδιαφέροντος.
Αλήθεια, μόνο η κατάνυξη και το ταξίδι «στο βαθύτερο νόημα τη ζωής», όπως έγραψε ο ίδιος, ήταν η επίσκεψη του Αλέξη Τσίπρα στο Άγιον Όρος; Ή μήπως, όπως σχολίασαν οι λίγο πιο υποψιασμένοι «υποκριτικά προεκλογική απόπειρα να απευθυνθεί στους θρησκευόμενους ψηφοφόρους»;
Η επίσκεψη στο Άγιον Όρος εκτός από «ευκαιρία που δεν πρέπει να χάσεις», όπως ανήρτησε ο πρώην πρωθυπουργός, είναι και επίσκεψη στον πυρήνα ενός από τα πιο αδιαφανή οικονομικά οικοσυστήματα της Ευρώπης.
Εκεί όπου το ρωσικό και το ελληνικό ολιγαρχικό κεφάλαιο συναντιούνται εδώ και δύο δεκαετίες με πολλά και σημαντικά παρατράγουδα. Ούτε λίγο ούτε πολύ, ψέλνεις στη Σιμωνόπετρα και δεν ακούγεται μόνο μέχρι τον Αδη, όπως έγραψε ο ίδιος. Ακούγεται πεντακάθαρα και μέχρι το… Κρεμλίνο. Το οποίο από την εισβολή στην Ουκρανία και έπειτα, πράγματι μοιάζει με παράρτημα του Αδη.
Ο Αλέξης Τσίπρας πέρασε τις πύλες του Αγίου Ορους το μεσημέρι της Πέμπτης 1ης Οκτωβρίου. Ο Παύλος Πολάκης έγραψε «ντροπή και αίσχος». Η Ζωή Κωνσταντοπούλου μίλησε για «θεομπαίχτη». Ο Αδωνις Γεωργιάδης ειρωνεύτηκε τον «άθεο» που «τα λέει πολύ ωραία». Μόνο που κανείς δεν αναφέρθηκε στο γεγονός ότι ο Άθως δεν είναι μόνο ιερός τόπος. Είναι και κόμβος χρήματος, επιρροής και γεωπολιτικής, και το δρομολόγιο του Αλέξη Τσίπρα πέρασε ακριβώς από τα σημεία όπου αυτός ο κόμβος είναι πιο πυκνός. Δεν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι οι γαλαντόμοι Ρώσοι δωρητές προτιμούν με ιδιαίτερο ζήλο τρεις συγκεκριμένες μονές: τη Φιλοθέου, τη Σιμωνόπετρα και το Βατοπέδι. Ο Αλέξης πήγε στις δύο τελευταίες.
Η οικονομία του Άθω και τα ρωσικά κεφάλαια
Για να καταλάβει κανείς τι σημαίνει αυτός ο κόμβος, πρέπει πρώτα να κατανοήσει την οικονομία του Άθω. Οι 20 αυτοδιοικούμενες μονές δεν υποχρεούνται να υποβάλλουν οικονομικές καταστάσεις στο ελληνικό κράτος, όπως επισήμανε το 2023 ρεπορτάζ του αμερικανικού NPR για το ενδεχόμενο ξεπλύματος ρωσικού χρήματος στην Αθωνική Πολιτεία. Δέχονται δωρεές, διαχειρίζονται μετόχια και ακίνητη περιουσία καθώς και εκδοτικούς και οπτικοακουστικούς οργανισμούς. Και, κυρίως, λειτουργούν ως πύλη: προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο, προς την ελληνική Εκκλησία, προς ένα πανορθόδοξο ακροατήριο δεκάδων εκατομμυρίων.
Το μέγεθος του ρωσικού χρήματος σε αυτή την οικονομία είναι πλέον καλά τεκμηριωμένο. Η Ρωσική Υπηρεσία του BBC υπολόγιζε το 2018 ότι Ρώσοι επιχειρηματίες είχαν διαθέσει περίπου 200 εκατομμύρια δολάρια σε αγιορείτικες μονές από το 2005. Αλλες εκτιμήσεις, που αποδίδονται στην Εταιρεία του Ρωσικού Άθω, τον σύλλογο ευεργετών στον οποίο συμμετείχε και ο ίδιος ο Πούτιν, ανεβάζουν το ποσό έως και στα 500 εκατομμύρια. Η Μονή Αγίου Παντελεήμονος, το «Ρωσικόν», ξαναχτίστηκε μέσα σε μια δεκαετία με χρήματα δισεκατομμυριούχων αλλά και του Κρεμλίνου, όπως κατέγραψε το «Time» το 2016. Για την αποκατάστασή της είχε συσταθεί το 2011 ειδικό Συμβούλιο Επιτρόπων υπό τη συμπροεδρία του Ντμίτρι Μεντβέντεφ και του πατριάρχη Κυρίλλου.
Ο Ρώσος φιλόσοφος, πατέρας της θεωρίας του ευρασιανισμού, Αλεξάντρ Ντούγκιν, είχε βρει και όνομα γι’ αυτό το δίκτυο: «Λέσχη του Αθω». Ενας κύκλος αξιωματούχων, βιομηχάνων και δισεκατομμυριούχων που συνδέθηκαν μέσα από τα προσκυνήματα και που, κατά τον ίδιο, έφτασαν να ελέγχουν μεγάλα τμήματα της ρωσικής οικονομίας και της πολιτικής ελίτ. Ονόματα όπως του Βλαντίμιρ Ποτάνιν (δισεκατομμυριούχος επιχειρηματίας), του Βαγκίτ Αλεκπέροφ ή της οικογένειας Γκούριεφ της PhosAgro, η οποία έχει χρηματοδοτήσει εργασίες στον Άγιο Παντελεήμονα, είναι από αυτά που ακούγονται περισσότερο.
Βατοπέδι: Η μονή-θεσμός
Αν υπάρχει μια μονή που ενσαρκώνει τη σύζευξη πνευματικού κύρους, χρήματος και πολιτικής, αυτή είναι το Βατοπέδι. Ο ηγούμενός της, ο γέροντας Εφραίμ, ήταν ο κεντρικός πρωταγωνιστής των «ιερών ανταλλαγών» με το Δημόσιο, της υπόθεσης που συγκλόνισε την κυβέρνηση Καραμανλή. Τον Μάρτιο του 2017 το Τριμελές Εφετείο Κακουργημάτων αθώωσε ομόφωνα και τους δεκατέσσερις κατηγορούμενους, κρίνοντας παράλληλα ότι η λίμνη Βιστωνίδα ανήκει στο Δημόσιο.
Το Βατοπέδι είναι επίσης η πιο εξωστρεφής μονή του Ορους. Μέσω του Ινστιτούτου «Αγιος Μάξιμος ο Γραικός» χρηματοδοτεί κινηματογραφικές και τηλεοπτικές παραγωγές και ελέγχει ένα δίκτυο μέσων ενημέρωσης, την Πεμπτουσία, την Pemptousia TV και το Orthodoxia News Agency. Το 2011 η μονή έβγαλε για πρώτη φορά στην ιστορία της την Τιμία Ζώνη της Παναγίας εκτός Ελλάδας και την περιέφερε επί σαράντα ημέρες σε δεκαπέντε ρωσικές πόλεις. Δύο χρόνια αργότερα υποδεχόταν τον πατριάρχη Κύριλλο. Και να θυμίσουμε ότι όταν η γερμανική «Bild» δημοσίευσε το 2022 απόρρητη έκθεση για δραστηριότητες φιλοκρεμλινικών κύκλων στον Αθω, ο ηγούμενος του Βατοπεδίου βρισκόταν ανάμεσα στα πρόσωπα που είχαν κεντρικό ρόλο.
Η περίπτωση Μαλοφέεφ
Η πιο χαρακτηριστική φιγούρα αυτού του κόσμου είναι ο Κονσταντίν Μαλοφέεφ. Πρόεδρος της Marshall Capital και του Ιδρύματος Αγίου Βασιλείου του Μεγάλου, ιδιοκτήτης του Tsargrad TV, βρίσκεται υπό αμερικανικές και ευρωπαϊκές κυρώσεις από το 2014 για τη χρηματοδότηση των αυτονομιστών στην Кριμαία και στο Ντονμπάς. Το 2022 το αμερικανικό υπουργείο Δικαιοσύνης απήγγειλε κατηγορίες στον πρώην παραγωγό του Fox News Τζακ Χάνικ, ο οποίος, σύμφωνα με το κατηγορητήριο, δούλευε για τον Μαλοφέεφ και συμμετείχε το 2015-2016 σε σχέδιο δημιουργίας ελληνικού τηλεοπτικού δικτύου, με ρητό στόχο την προβολή της ρωσικής προπαγάνδας στην ελληνική τηλεόραση.
Παράλληλα, η ελληνική Αρχή για το ξέπλυμα μαύρου χρήματος εξέτασε από το 2022 τουλάχιστον είκοσι ύποπτα εμβάσματα από το εξωτερικό, που δεν κατέληγαν σε λογαριασμούς μονών, αλλά σε προσωπικούς λογαριασμούς μοναχών, με ποσά που έφταναν σε ορισμένες περιπτώσεις τις εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ.
Το ολιγαρχικό κεφάλαιο γύρω από τον Άθω δεν είναι μόνο ρωσικό. Είναι και ελληνικό, ή μάλλον ελληνορωσικό, και εδώ ο Τσίπρας δεν είναι παρατηρητής αλλά πρωταγωνιστής. Είναι πολύ γνωστές οι δωρεές εξίσου γνωστού επιχειρηματία (αθλητισμός, media, κ.λπ.) στην Ελλάδα, πρώην βουλευτή της Δούμα με το κόμμα του Πούτιν. Εχει δωρίσει εκατομμύρια ευρώ σε αγιορείτικες μονές για την ανέγερση ναών, όπως κατέγραφε το 2018 το «The American Interest», που χαρακτήριζε τις δωρεές ως «επένδυση ρωσικής ήπιας ισχύος σε έναν χώρο χωρίς διεθνή εποπτεία και οικονομική διαφάνεια».
Επί κυβέρνησης Τσίπρα, το 2017, το ΤΑΙΠΕΔ παραχώρησε το 67% του Οργανισμού Λιμένος Θεσσαλονίκης έναντι 231,9 εκατ. ευρώ σε κοινοπραξία στην οποία συμμετείχε κυπριακή εταιρεία του συγκεκριμένου επιχειρηματία. Ο τότε Αμερικανός πρέσβης, Τζέφρι Πάιατ, έθεσε δημόσια ερωτήματα για τη διαφάνεια των κεφαλαίων, ενώ η εγγυητική επιστολή εκδόθηκε από τη ρωσική Promsvyazbank, την οποία λίγο αργότερα η Κεντρική Τράπεζα της Ρωσίας έθεσε υπό τον έλεγχό της. Ο ίδιος επιχειρηματίας, σε συνεντεύξεις του, συνέκρινε τον Τσίπρα με τον Πούτιν, με επαινετικούς χαρακτηρισμούς.
Ο άνθρωπος που ήξερε
Υπάρχει και μια περίεργη ειρωνεία που καθιστά την επίσκεψη ακόμη πιο περίεργη. Τον Ιούλιο του 2018, επί κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ και εν μέσω της διαπραγμάτευσης για τη Συμφωνία των Πρεσπών, η Αθήνα απέλασε δύο Ρώσους διπλωμάτες και απαγόρευσε την είσοδο σε άλλους δύο. Οι «Financial Times» έγραψαν ότι χρησιμοποιούσαν ντόπιους επιχειρηματίες ως ενδιάμεσους για να δωροδοκήσουν αυτοδιοικητικούς, κληρικούς και μέλη ακροδεξιών ομάδων στη Βόρεια Ελλάδα.
Η ίδια κυβέρνηση, δύο χρόνια νωρίτερα, είχε υποδεχθεί τον Πούτιν στην Αθήνα, με τη ρωσική συμμετοχή στις αποκρατικοποιήσεις των ΕΛΠΕ και της ΔΕΠΑ στο τραπέζι. Αμέσως μετά ο Πούτιν είχε πάει στον Αθω για τη χιλιετία της ρωσικής μοναστικής παρουσίας, όπου τον υποδέχτηκε ο τότε υπουργός Εξωτερικών, Νίκος Κοτζιάς.
