Χωρίς νομική υπόσταση και σαφές περιεχόμενο παραμένει η πρόταση για «συνδεδεμένη ιδιότητα μέλους» του Καναδά. Πρώτο ορόσημο η σύνοδος ΕΕ - Καναδά στο Μόντρεαλ στις 29 και 30 Οκτωβρίου.
Η ιδέα που παρουσίασε η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στην ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης, να ανοίξει δηλαδή ο δρόμος ώστε ο Καναδάς να γίνει ο πρώτος «συνδεδεμένος εταίρος» της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εξακολουθεί τρεις ημέρες αργότερα να μην έχει ούτε σαφή νομική υπόσταση ούτε συγκεκριμένο περιεχόμενο.
Αυτό επιβεβαιώθηκε και από την ίδια την Κομισιόν στη σημερινή ενημέρωση Τύπου προς τους διεθνείς ανταποκριτές. Ο εκπρόσωπός της, Όλοφ Γκιλ, ερωτηθείς αν το όραμα της προέδρου περιλαμβάνει την ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων, μία από τις τέσσερις θεμελιώδεις ελευθερίες της εσωτερικής αγοράς, απάντησε πως αυτό που υπάρχει προς το παρόν είναι «απλώς μια ιδέα και μια κοινή δέσμευση Ένωσης και Καναδά να ενισχύσουν τις σχέσεις τους προς αμοιβαίο όφελος», χωρίς να δώσει περισσότερες διευκρινίσεις επί της ουσίας.
Η πρόεδρος της Κομισιόν είχε μιλήσει την Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου, στο Στρασβούργο, για μετάβαση από τη Συνολική Οικονομική και Εμπορική Συμφωνία, τη γνωστή CETA, σε αυτό που ονόμασε «συμμαχία για το μέλλον», με στόχο η σχέση Βρυξελλών και Οτάβα να φτάσει στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο.
Η αναφορά προκάλεσε έκπληξη τόσο στους ευρωβουλευτές όσο και σε διπλωμάτες και δημοσιογράφους, καθώς η νέα αυτή ιδέα δεν περιλαμβανόταν στο κείμενο της ομιλίας που είχε διανεμηθεί προηγουμένως.
Ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ, ο οποίος ήταν παρών στην αίθουσα, είχε ήδη τις προηγούμενες ημέρες μιλήσει για την αναζήτηση μιας «μοναδικής συμμαχίας» με την Ένωση, χωρίς ωστόσο να θέτει ζήτημα πλήρους ένταξης. Διευκρίνισε μάλιστα αργότερα ότι οποιαδήποτε νέα σχέση θα πρέπει να περάσει από συζητήσεις και ψηφοφορία στο καναδικό Κοινοβούλιο.
Πρώτο ορόσημο η σύνοδος του Μόντρεαλ
Στη σημερινή ενημέρωση η Κομισιόν επανέλαβε αρκετές φορές ότι βρισκόμαστε ακόμη στο επίπεδο μιας «φιλόδοξης ιδέας», η οποία θα πρέπει να αποκτήσει συγκεκριμένο περιεχόμενο μέσα από διαβουλεύσεις τόσο με τα κράτη μέλη όσο και με τον Καναδά.
Ως πρώτο ουσιαστικό ορόσημο ορίστηκε η σύνοδος κορυφής ΕΕ – Καναδά που θα πραγματοποιηθεί στο Μόντρεαλ στις 29 και 30 Οκτωβρίου. Μέχρι τότε η επεξεργασία θα συνεχιστεί σε τεχνικό επίπεδο, με τον ειδικό απεσταλμένο για τον Καναδά να αναλαμβάνει καθοριστικό ρόλο.
Η Κομισιόν υπενθύμισε παράλληλα ότι οι μεγάλες αλλαγές στην Ευρωπαϊκή Ένωση προϋποθέτουν τη σύμφωνη γνώμη των κρατών μελών. Πρόκειται για μια επισήμανση με ιδιαίτερη σημασία, καθώς το εύρος της προτεινόμενης σχέσης δεν έχει ακόμη συμφωνηθεί μεταξύ των «27».
Η πιθανή «συνδεδεμένη ιδιότητα μέλους» του Καναδά προσθέτει έτσι ένα νέο και προς το παρόν ασαφές κεφάλαιο στην ευρωπαϊκή ατζέντα.
Το νομικό εμπόδιο
Το πρώτο ζήτημα αφορά τη νομική βάση του εγχειρήματος. Το άρθρο 49 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση προβλέπει ότι δικαίωμα υποβολής αίτησης πλήρους ένταξης έχει «οποιοδήποτε ευρωπαϊκό κράτος». Ο Καναδάς, ως χώρα της Βόρειας Αμερικής, δεν πληροί αυτό το γεωγραφικό κριτήριο, ενώ η ίδια η έννοια του «συνδεδεμένου μέλους» δεν προβλέπεται στις Συνθήκες.
Το υπαρκτό νομικό εργαλείο που βρίσκεται πλησιέστερα σε μια τέτοια σχέση είναι το άρθρο 217 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο επιτρέπει τη σύναψη συμφωνιών σύνδεσης με τρίτες χώρες που μπορούν να προβλέπουν αμοιβαία δικαιώματα και υποχρεώσεις, κοινές δράσεις και ειδικές διαδικασίες.
Μια τέτοια συμφωνία θα μπορούσε να προσφέρει χώρο για πολύ βαθύτερη σχέση με τον Καναδά, χωρίς να δημιουργηθεί κανονική ιδιότητα μέλους. Θα απαιτούσε όμως την προβλεπόμενη ευρωπαϊκή διαδικασία, με τη συμμετοχή του Συμβουλίου και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
Δεν είναι, άλλωστε, η πρώτη φορά που εμφανίζεται στην ευρωπαϊκή συζήτηση η έννοια μιας «συνδεδεμένης ιδιότητας μέλους». Η Γερμανία είχε προτείνει τον Μάιο μια ανάλογη μορφή για την Ουκρανία, ως ενδιάμεσο στάδιο προς την πλήρη ένταξη, χωρίς όμως η πρόταση να εξασφαλίσει την απαραίτητη στήριξη μεταξύ των ευρωπαϊκών πρωτευουσών.
Η συζήτηση που ανοίγει τώρα για τον Καναδά θα δείξει εάν έχει υπάρξει πραγματική μετατόπιση στη λογική της Ένωσης ή εάν πρόκειται για έναν νέο πολιτικό όρο που θα πρέπει ακόμη να αποκτήσει συγκεκριμένο θεσμικό περιεχόμενο.
Ήδη, σύμφωνα με το Reuters, η γερμανική πλευρά έχει θέσει ζήτημα ως προς την καταλληλότητα του ίδιου του όρου «συνδεδεμένο μέλος», δηλώνοντας πάντως ανοιχτή στη συζήτηση νέων μορφών εταιρικής σχέσης με τον Καναδά.
Οι επιφυλάξεις αυτές αποκτούν πρόσθετη σημασία καθώς η ανακοίνωση της φον ντερ Λάιεν φαίνεται ότι δεν είχε προηγηθεί μιας πλήρως διαμορφωμένης συμφωνίας μεταξύ των κρατών μελών, παρά τις διαβεβαιώσεις της Κομισιόν ότι η ιδέα είχε παρουσιαστεί και συζητηθεί «σε διάφορες περιστάσεις».
Η αντίδραση Τραμπ
Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η αντίδραση του Ντόναλντ Τραμπ ήταν άμεση και ιδιαίτερα έντονη. Ο Αμερικανός πρόεδρος χαρακτήρισε την προοπτική «γελοία» και τον Καναδά «απαίσιο εμπορικό εταίρο», προειδοποιώντας ότι, εάν θεωρήσει την κίνηση «εχθρική πράξη», θα μπορούσε να απαντήσει με βαριά δασμολογικά μέτρα εις βάρος της Ευρώπης ή ακόμη και με ευρύτερους περιορισμούς στις εμπορικές σχέσεις.
Η αντίδραση εντάσσεται στο ευρύτερο εμπορικό μέτωπο που έχει ανοίξει η Ουάσιγκτον με την Οτάβα και αναδεικνύει τη γεωπολιτική διάσταση της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας.
Ο Κάρνεϊ, μιλώντας στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, απέρριψε από την πλευρά του τη λογική μιας καναδικής εξάρτησης από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τονίζοντας ότι Καναδάς και Ευρώπη δεν είναι «καιροσκοπικοί σύμμαχοι». Υποστήριξε ακόμη ότι ένας περισσότερο ανθεκτικός και κυρίαρχος Καναδάς μπορεί να αποτελέσει αποτελεσματικότερο εταίρο ακόμη και για τις ίδιες τις ΗΠΑ.
Το γεωπολιτικό υπόβαθρο έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο Καναδός πρωθυπουργός είχε ήδη μιλήσει στο Νταβός για την ανάγκη τα λεγόμενα «μεσαία κράτη» να αναπτύξουν στενότερη συνεργασία μέσα σε ένα διεθνές σύστημα που μεταβάλλεται, μια προσέγγιση που αποκτά πλέον πολύ πιο συγκεκριμένη ευρωπαϊκή διάσταση.
Την ίδια στιγμή, τα στοιχεία από τον Καναδά δείχνουν ότι υπάρχει σημαντική κοινωνική βάση για μια τέτοια προσέγγιση. Δημοσκόπηση της Abacus Data, που πραγματοποιήθηκε από τις 4 έως τις 9 Σεπτεμβρίου, δείχνει ότι περίπου το 80% των Καναδών επιθυμεί στενότερη συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Ένωση στην εξωτερική πολιτική, την άμυνα και την οικονομία.
Ακόμη υψηλότερη, στο 81%, καταγράφεται η υποστήριξη σε στενότερη ολοκλήρωση που θα διευκολύνει το εμπόριο, τα ταξίδια, την εργασία, τις σπουδές και τη συνεργασία σε ζητήματα ασφάλειας. Η στήριξη στην πλήρη ένταξη παραμένει περισσότερο διχασμένη, αν και σχεδόν οι μισοί ερωτηθέντες εμφανίζονται θετικοί ακόμη και σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο.
Θα υπάρξει μοντέλο και για άλλες χώρες;
Η σημερινή ενημέρωση της Κομισιόν έδειξε πόσο ανοιχτό παραμένει το πλαίσιο και ως προς μια πιθανή επέκτασή του. Ερωτηθείς εάν σχεδιάζεται ένα ευρύτερο θεσμικό μοντέλο για παρόμοιες συμμαχίες, δεδομένου ότι η πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Ρομπέρτα Μέτσολα έχει αναφερθεί στο παρελθόν στην Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία, ο εκπρόσωπος της Επιτροπής απέφυγε να ανοίξει τη συζήτηση, επιμένοντας ότι αυτή τη στιγμή η προσοχή επικεντρώνεται αποκλειστικά στον Καναδά.
Αντίστοιχη ήταν η στάση της Επιτροπής όταν τέθηκε το ερώτημα εάν ένα τέτοιο καθεστώς θα μπορούσε να επεκταθεί στο Ηνωμένο Βασίλειο. Η Κομισιόν διαχώρισε τις δύο περιπτώσεις, παραπέμποντας στο άρθρο 49, το οποίο αφορά ευρωπαϊκά κράτη και επομένως επιτρέπει θεωρητικά στο Ηνωμένο Βασίλειο να ακολουθήσει διαφορετική θεσμική διαδρομή από εκείνη που αναζητείται για τον Καναδά.
Η συζήτηση βρίσκεται συνεπώς στην αρχή της. Αν η «συνδεδεμένη ιδιότητα» περιοριστεί σε μια νέα ονομασία για μια ιδιαίτερα ενισχυμένη συμφωνία σύνδεσης, το άρθρο 217 μπορεί να προσφέρει το αναγκαίο νομικό πλαίσιο. Αν όμως η φιλοδοξία είναι να δημιουργηθεί μια πραγματικά νέα κατηγορία ανάμεσα στο κράτος μέλος και στην τρίτη χώρα, τότε θα προκύψουν πολύ βαθύτερα θεσμικά και νομικά ερωτήματα.
Προς το παρόν, ούτε η Κομισιόν έχει δώσει αυτή την απάντηση. Η πρωτοβουλία της φον ντερ Λάιεν δείχνει πάντως ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση εξετάζει τρόπους να οικοδομήσει στενότερες γεωπολιτικές σχέσεις πέρα από το παραδοσιακό δίπολο πλήρους ένταξης και συμβατικής συνεργασίας με τρίτες χώρες.
Το Μόντρεαλ στα τέλη Οκτωβρίου θα αποτελέσει την πρώτη ένδειξη για το αν η «φιλόδοξη ιδέα» μπορεί να αποκτήσει συγκεκριμένο περιεχόμενο και, κυρίως, για το πόσο μακριά είναι διατεθειμένες να φτάσουν η Ευρωπαϊκή Ένωση, τα κράτη μέλη της και ο Καναδάς.
