Οι Ιρανοί πολίτες, εκτός από τις οικονομικές διεκδικήσεις, απαιτούν πολιτική αλλαγή και απαλλαγή από την καταπίεση και τον αυταρχισμό.
Οι πληροφορίες της βρετανικής εφημερίδας «The Times» για το κρυφό σχέδιο του ανώτατου ηγέτη της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, να διαφύγει στη Μόσχα μαζί με την οικογένειά του και στενούς συνεργάτες, σε περίπτωση που οι δυνάμεις ασφαλείας αυτομολήσουν ή αποτύχουν να ελέγξουν τους διαδηλωτές, απηχούν τη βαθιά ανησυχία που επικρατεί στο καθεστώς.
Αφετηρία των γεγονότων είναι η 28η Δεκεμβρίου και επίκεντρο το Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης. Οι έμποροι ή παζαρίτες, που ως τάξη έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην επιτυχία της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979, έκλεισαν τα μαγαζιά τους και άρχισαν να διαμαρτύρονται για τη δεινή οικονομική κατάσταση στην οποία έχουν περιέλθει. Η εκτίναξη του πληθωρισμού μέχρι και το 50%, η κατακόρυφη πτώση της ισοτιμίας του εγχώριου νομίσματος έναντι του δολαρίου (1,4- 1,46 εκατ. ριάλς/δολάριο) και τα υψηλά ποσοστά ανεργίας προκάλεσαν κοινωνική οργή.
Σύντομα οι διαδηλώσεις επεκτάθηκαν και σε άλλες μεγάλες πόλεις (Ισφαχάν, Μασάντ, Χαμεντάν) και συνολικά σε περισσότερες από 220 τοποθεσίες σε 26 από τις 31 επαρχίες της χώρας. Ταυτόχρονα, και άλλες κοινωνικές ομάδες όπως φοιτητές, εργάτες, γυναίκες και εθνοτικές μειονότητες εισήλθαν στις πιο μεγάλες διαμαρτυρίες εναντίον του καθεστώτος μετά το 2022 και την κρατική δολοφονία της Μαχσά Αμινί.
Η έντονη καταστολή των δυνάμεων ασφαλείας είχε ως αποτέλεσμα –μέχρι στιγμής– τον θάνατο έως και 35 διαδηλωτών, τη σύλληψη 1.200, ενώ ο αριθμός των τραυματισμένων εκτιμάται περί τους 60. Ο Αμερικανός πρόεδρος, Ντόναλντ Τραμπ, προειδοποίησε με «πολύ σκληρά» πλήγματα το Ιράν αν συνεχίσουν να δολοφονούνται διαδηλωτές, ενώ ο πρωθυπουργός του Ισραήλ, Μπενιαμίν Νετανιάχου, εξέφρασε την ταύτισή του με τον αγώνα του ιρανικού λαού για «ελευθερία, ανεξαρτησία και δικαιοσύνη». Αμφότερες, οι τοποθετήσεις χρησιμοποιήθηκαν από το ιρανικό καθεστώς για να «αποδειχθεί» ότι οι διαδηλώσεις είναι έξωθεν υποκινούμενες.
Γιατί ανησυχούν οι μουλάδες; Διότι εκτός από τα οικονομικά, οι διαδηλωτές ζητούν πολιτική αλλαγή και απαλλαγή από την καταπίεση και τον αυταρχισμό. Έτσι, εκτός από το συμβολικό «γυναίκα, ζωή, ελευθερία» (που σχετίζεται με τα γεγονότα του 2022), οι διαδηλωτές απαίτησαν «ελευθερία, ελευθερία, ελευθερία», φώναξαν «θάνατος στον δικτάτορα» (σ.σ.: τον Χαμενεΐ), ενώ ορισμένοι ζήτησαν την επιστροφή του γιου του τελευταίου σάχη, Ρεζά Παχλεβί, που ζει εξόριστος στο εξωτερικό.
Επιπλέον, όπως παρατηρεί και η «Washington Post», το σημερινό Ιράν έχει μεγάλες διαφορές από το 2022. Τότε, το καθεστώς είχε μια ισχυρή περιφερειακή θέση διαθέτοντας ένα μεγάλο δίκτυο πληρεξουσίων στην περιοχή αλλά και ένα πυρηνικό πρόγραμμα που του προσέφερε ένα κέλυφος προστασίας. Επί του παρόντος, οι περιφερειακοί σύμμαχοι του Ιράν έχουν αποσυντεθεί, με προεξάρχοντα τον πρώην δικτάτορα της Συρίας, Μπασάρ αλ Άσαντ, ενώ το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας υπέστη σοβαρές ζημιές από τα πλήγματα Ισραηλινών και Αμερικανών το καλοκαίρι του 2025.
Σύμφωνα με ανάλυση του Σωτήρη Ρούσσου, προκειμένου να μετατραπεί το κύμα διαδηλώσεων σε εξέγερση ανατροπής του καθεστώτος «πρέπει να συγκροτηθεί μια συμμαχία που θα περιλαμβάνει τους μορφωμένους νέους, τους παζαρίτες εμπόρους, τα φτωχά λαϊκά στρώματα των προαστίων των μεγάλων αστικών κέντρων και ένα τμήμα του ιερατείου. Προς το παρόν δεν βλέπουμε μια τέτοια συμμαχία, αλλά δεν είναι απίθανο να δημιουργηθεί με ραγδαίο ρυθμό».
Ακόμα, ο καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και ειδικός στα θέματα Μέσης Ανατολής και Ισλάμ, υπογραμμίζει ότι για να ενωθεί και να εκπροσωπηθεί μια τέτοια ετερόκλιτη συμμαχία απαιτείται μια ηγετική προσωπικότητα η οποία, σημειωτέον, ακόμα δεν έχει εμφανισθεί.
Σε κάθε περίπτωση, το ιρανικό καθεστώς αποπειράται να κατευνάσει τους διαδηλωτές. Ο επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας, Γκολάμ-Χοσεΐν Μοχσενί-Ετζέι, υποστήριξε ότι οι αρχές θα ακούσουν τους διαδηλωτές «που δικαιολογημένα έχουν ανησυχίες για τα προς το ζην και την κοινωνική και οικονομική τους ευημερία». Ο πρόεδρος της χώρας, Μασούντ Πεζεσκιάν, προέτρεψε σε διάλογο και υποσχέθηκε μεταρρυθμίσεις για τη σταθεροποίηση του νομίσματος και την προστασία της αγοραστικής δύναμης των καταναλωτών. Στο πλαίσιο αυτό, η κυβέρνηση ανακοίνωσε μια μεταρρύθμιση των επιδοτήσεων, καταργώντας τις προτιμησιακές συναλλαγματικές ισοτιμίες για τους εισαγωγείς υπέρ των άμεσων μεταφορών προς τους Ιρανούς.
Οπωσδήποτε, τόσο οι εν εξελίξεις διαδηλώσεις όσο και αυτές του 2022 (που είχαν περισσότερους από 500 νεκρούς και χιλιάδες συλληφθέντες) μαρτυρούν την ασυμβατότητα και το αγεφύρωτο χάσμα μεταξύ της ιρανικής κοινωνίας και του θεοκρατικού καθεστώτος.
