Τις σημαντικές αλλαγές που επιφέρει το νέο Κληρονομικό Δίκαιο στα δικαιώματα περιουσίας που έχουν σύζυγοι, σύντροφοι, φροντιστές και παιδιά των θανόντων, αναλύει στο «Μανιφέστο» ο υφυπουργός Δικαιοσύνης, Ιωάννης Μπούγας.
Πότε εφαρμόζονται οι αλλαγές;
Οι ριζικές αλλαγές στο Κληρονομικό Δίκαιο, που επιφέρει ο νόμος 5303/2026, 80 χρόνια μετά την ισχύ του Αστικού μας Κώδικα, έχουν τεθεί σε πλήρη εφαρμογή από τις 16 Σεπτεμβρίου και αφορούν θανάτους που επέρχονται από την ημερομηνία αυτή και μετά. Για θανάτους που συνέβησαν πριν από αυτή την ημερομηνία, ισχύει το παλαιό νομικό καθεστώς.Ο νέος νόμος εισάγει μια πολύ μεγάλη αλλαγή: οι κληρονόμοι δεν ευθύνονται πλέον αυτόματα με την προσωπική τους περιουσία για τα χρέη του θανόντος.
Αυτό σημαίνει ότι προστατεύονται από κρυφές ή άγνωστες οφειλές του αποβιώσαντος προς τράπεζες, ιδιώτες ή το Δημόσιο. Η προστασία επιτυγχάνεται με τρεις βασικούς τρόπους:
- Με τον αυτόματο διαχωρισμό της κληρονομιαίας περιουσίας από την ατομική περιουσία των κληρονόμων.
- Με τον περιορισμό της ευθύνης μέχρι το ύψος του ενεργητικού της κληρονομιάς, δηλαδή μέχρι την αξία των περιουσιακών στοιχείων που κληρονομούνται.
- Με την αναβάθμιση της δικαστικής εκκαθάρισης και την ενίσχυση των διαδικασιών επίσημης απογραφής.
Εστω, για παράδειγμα, ότι η κληρονομιαία περιουσία περιλαμβάνει ένα ακίνητο αξίας 100.000 ευρώ, αλλά ο θανών είχε χρέη 250.000 ευρώ.
Οι πιστωτές μπορούν να στραφούν μόνο κατά του ακινήτου της κληρονομιάς. Δεν έχουν δικαίωμα να αγγίξουν την ατομική περιουσία των κληρονόμων και θα ικανοποιηθούν αποκλειστικά από το κληρονομιαίο ακίνητο. Με τον τρόπο αυτό μπαίνει φραγμός στην αυστηρή τετράμηνη προθεσμία για αποποίηση, μετά το πέρας της οποίας επιβαρυνόταν ο κληρονόμος με όλα τα χρέη του θανόντος στην προσωπική του περιουσία.
Παράλληλα, με την επίσημη απογραφή και τη δικαστική εκκαθάριση γίνεται πιο διαφανής η χρεοπιστωτική εικόνα της κληρονομιαίας περιουσίας και των οφειλών του θανόντος. Προστατεύονται έτσι και οι οικογενειακές επιχειρήσεις από το ενδεχόμενο να κλείσουν λόγω άγνωστων και ανυπολόγιστων χρεών.
Κληρονομικές συμβάσεις
Εφόσον τα μέλη μιας οικογένειας είναι έτοιμα να αντιμετωπίσουν και να επιλύσουν εκ των προτέρων τα περιουσιακά και κληρονομικά τους ζητήματα, το νέο νομοθετικό πλαίσιο έρχεται να συμβάλει σε αυτή την κατεύθυνση.
Με τις κληρονομικές συμβάσεις, που καταρτίζονται σε συμβολαιογράφο, μπορεί να μειωθούν οι οικογενειακές διενέξεις, οι οποίες αποτελούν την κύρια αιτία δικαστικών συγκρούσεων.
Ο διαθέτης, σε συμφωνία με τους δυνάμει κληρονόμους του ή και τρίτους, έχει τη δυνατότητα να διευθετήσει τις περιουσιακές σχέσεις με τον καλύτερο και πλέον λειτουργικό τρόπο, ώστε να αποφευχθούν αμφισβητήσεις και αντιδικίες μετά τον θάνατό του.
Δικαιώματα των φροντιστών
Το νέο άρθρο 1819 του Αστικού Κώδικα εισάγει μια σημαντική κοινωνική ρύθμιση για τη φροντίδα ηλικιωμένων ή ασθενών ανθρώπων, η οποία αναγνωρίζεται ως «κληροδοσία εκ του νόμου». Το πρόσωπο που παρείχε τη φροντίδα πρέπει να αποδείξει δικαστικά ή με επίσημα έγγραφα ότι προσέφερε ουσιώδη φροντίδα χωρίς αντάλλαγμα στον κληρονομούμενο, για τουλάχιστον έξι μήνες κατά την τελευταία τριετία της ζωής του θανόντος.
Η απόδειξη μπορεί να βασιστεί σε:
- Ιατρικά έγγραφα, γνωματεύσεις και ιστορικά νοσηλείας που πιστοποιούν την ανάγκη του θανόντος για καθημερινή υποστήριξη.
- Αποδείξεις εξόδων, όπως αγορά φαρμάκων, ιατρικού εξοπλισμού και αναλώσιμων, που πλήρωσε ο φροντιστής.
- Μαρτυρίες συγγενών, γειτόνων και γιατρών ή άλλα έγγραφα που επιβεβαιώνουν τη συστηματική και ουσιαστική προσωπική ενασχόληση με την περίθαλψη του θανόντος.
Η οικονομική ανταμοιβή δεν είναι σταθερό, προκαθορισμένο ποσό. Ορίζεται ως νόμιμη απαίτηση επί της κληρονομιαίας περιουσίας, με τη διεκδίκηση εξόδων και αποζημίωσης από το άτομο που φρόντιζε τον θανόντα, συμπεριλαμβανομένου του μόνιμου συντρόφου σε ελεύθερη ένωση.
Το δικαστήριο καθορίζει το τελικό ποσό, λαμβάνοντας υπόψη τη διάρκεια και το είδος της φροντίδας, τις πραγματικές δαπάνες που έγιναν, καθώς και τη συνολική οικονομική κατάσταση και αξία της περιουσίας που άφησε πίσω του ο θανών. Η συγκεκριμένη αξίωση ικανοποιείται από το ενεργητικό της κληρονομιάς.
Σύζυγοι, σύντροφοι και παιδιά
Με τον νέο νόμο ενισχύεται σημαντικά η θέση του επιζώντος συζύγου και του συντρόφου με σύμφωνο συμβίωσης, ο οποίος εξομοιώνεται νομικά πλήρως με τον σύζυγο έναντι των τέκνων του αποβιώσαντος.
Παράλληλα, για πρώτη φορά εισάγονται δικαιώματα για τους συντρόφους σε ελεύθερη ένωση, χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης.
Η εξισορρόπηση των δικαιωμάτων πραγματοποιείται με τις ακόλουθες αλλαγές:
- Οταν υπάρχει ένα παιδί, το μερίδιο του επιζώντος συζύγου αυξάνεται στο ένα τρίτο, περίπου 33,3%, από το ένα τέταρτο, δηλαδή 25%, που ίσχυε παλαιότερα. Αντίστοιχα, το παιδί λαμβάνει τα δύο τρίτα.
- Οταν υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, το μερίδιο του επιζώντος συζύγου παραμένει στο ένα τέταρτο και τα τρία τέταρτα επιμερίζονται ισόποσα στα τέκνα του αποβιώσαντος.
- Ο επιζών σύζυγος αποκτά το αποκλειστικό δικαίωμα χρήσης της οικογενειακής κατοικίας, χωρίς αντάλλαγμα, για ένα έτος μετά τον θάνατο του κληρονομουμένου.
- Ο επιζών σύζυγος μπορεί να ζητήσει, εντός τεσσάρων μηνών από τη λήξη της προθεσμίας αποποίησης, αντί της κληρονομικής μερίδας που του αναλογεί, την επικαρπία σε αντικείμενα της κληρονομιάς.
- Αναγνωρίζονται ρητά κληρονομικά δικαιώματα σε συντρόφους εκτός γάμου ή συμφώνου συμβίωσης, υπό την προϋπόθεση ότι αποδεδειγμένα διαβίωναν σε σταθερή και μόνιμη σχέση με τον εκλιπόντα για τουλάχιστον τρία χρόνια.
