Στην Ελλάδα επιστρέφουν 48 ιστορικά εκκλησιαστικά κειμήλια που μεταφέρθηκαν στη Βουλγαρία το 1917, στο πλαίσιο συμφωνίας πολιτιστικής συνεργασίας των δύο χωρών.
Η συμφωνία προβλέπει την αμοιβαία κατάθεση κειμηλίων ιστορικής και θρησκευτικής σημασίας. Το σχετικό Μνημόνιο Κατανόησης υπέγραψαν οι υπουργοί Πολιτισμού Ελλάδας και Βουλγαρίας, Λίνα Μενδώνη και Εφτίμ Μιλόσεφ. Από ελληνικής πλευράς θα παραδοθεί στη Βουλγαρία ανθρωπολογικό υλικό που συνδέεται με τον μεσαιωνικό Βούλγαρο τσάρο Σαμουήλ.
Η επίσημη τελετή παράδοσης και παραλαβής έχει προγραμματιστεί για το Σάββατο 3 Οκτωβρίου, στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη, παρουσία του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη και του πρωθυπουργού της Βουλγαρίας Ρούμεν Ράντεφ.
Από ποιους φορείς προέρχονται τα κειμήλια
Τα 48 κειμήλια προέρχονται από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης. Μεταφέρθηκαν στη Σόφια το 1917, κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, και έκτοτε παρέμεναν στη Βουλγαρία.
Μετά την επιστροφή τους θα εκτεθούν στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού έως τις 5 Νοεμβρίου 2026. Στη συνέχεια θα παραδοθούν, ανάλογα με την προέλευσή τους, στις δύο μονές και στην Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης.
Η περιπέτεια της Παναγίας Εικοσιφοίνισσας
Η υπόθεση συνδέεται με την ιστορία των μοναστηριών της βόρειας Ελλάδας και τις λεηλασίες που σημειώθηκαν κατά τις περιόδους βουλγαρικής κατοχής.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Ιεράς Μονής Παναγίας Εικοσιφοίνισσας στο Παγγαίο. Σύμφωνα με το ΑΠΕ-ΜΠΕ, το 1917 οι βουλγαρικές δυνάμεις κατοχής αφαίρεσαν το μεγαλύτερο μέρος των κειμηλίων της και το μετέφεραν στη Βουλγαρία, όπου φυλάχθηκε ή εκτέθηκε στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Σόφιας.
Η μονή αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μοναστικά κέντρα της ανατολικής Μακεδονίας, με μακρά ιστορία συνδεδεμένη με τη θρησκευτική και πολιτιστική κληρονομιά της περιοχής.
Νέα καταστροφή υπέστη το 1943, κατά την τρίτη βουλγαρική κατοχή, όταν στρατιώτες εκδίωξαν τους μοναχούς και πυρπόλησαν το μοναστήρι, με εξαίρεση τον ναό. Η μονή παρέμεινε εγκαταλειμμένη μέχρι το 1967, όταν επαναλειτούργησε ως γυναικεία μονή.
Η διαδρομή των συγκεκριμένων κειμηλίων εντάσσεται στην ευρύτερη ιστορία μοναστηριών και εκκλησιών της βόρειας Ελλάδας που στη διάρκεια πολεμικών συγκρούσεων υπέστησαν καταστροφές, λεηλασίες και απώλειες θρησκευτικού και πολιτιστικού υλικού.
Το υλικό που συνδέεται με τον τσάρο Σαμουήλ
Στο δεύτερο σκέλος της συμφωνίας, η Ελλάδα παραδίδει στη Βουλγαρία ανθρωπολογικό υλικό που προέρχεται από τις αρχαιολογικές έρευνες στη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου στη Μικρή Πρέσπα και συνδέεται με τον τσάρο Σαμουήλ. Το υλικό φυλασσόταν τα τελευταία χρόνια στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού.
Ο Σαμουήλ, ηγεμόνας του βουλγαρικού κράτους από το 997 έως το 1014, ηττήθηκε το 1014 από τον βυζαντινό αυτοκράτορα Βασίλειο Β΄ στη μάχη του Κλειδίου και πέθανε λίγους μήνες αργότερα.
Σύμφωνα με το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού, τα λείψανα που είχαν εντοπιστεί το 1965 από τον καθηγητή Νικόλαο Μουτσόπουλο στη βασιλική έχουν ταυτοποιηθεί ως ανήκοντα στον Σαμουήλ, ενώ μαζί παραδίδεται και το υπόλοιπο ανθρωπολογικό υλικό που βρέθηκε στις τέσσερις σαρκοφάγους του χώρου.
Συνεχίζονται οι συζητήσεις για άλλα αντικείμενα
Η συμφωνία δεν κλείνει τη συνεργασία των δύο χωρών στο συγκεκριμένο πεδίο. Αθήνα και Σόφια έχουν συμφωνήσει να συνεχίσουν τις συζητήσεις για την ταυτοποίηση και πιθανή ένταξη σε επόμενη συμφωνία και άλλων ιστορικών αντικειμένων αμοιβαίου ενδιαφέροντος.
Η τελετή στη Θεσσαλονίκη σηματοδοτεί έτσι την έναρξη εφαρμογής μιας συμφωνίας που συνδέει δύο διαφορετικές πτυχές της πολιτιστικής κληρονομιάς Ελλάδας και Βουλγαρίας, ανοίγοντας παράλληλα τον δρόμο για περαιτέρω συνεργασία γύρω από αντικείμενα και τεκμήρια της κοινής ιστορικής διαδρομής των δύο χωρών.
