Οι Σύνοδοι Κορυφής του ΝΑΤΟ συνήθως αξιολογούνται με βάση τις αποφάσεις που λαμβάνονται, τα κοινά ανακοινωθέντα ή τις δηλώσεις των ηγετών.
Η Σύνοδος που ολοκληρώθηκε στην Αγκυρα αξίζει να αναγνωστεί διαφορετικά. Οχι μόνο ως ένα ακόμη διπλωματικό γεγονός, αλλά ως μια υπενθύμιση μιας διαχρονικής αλήθειας των διεθνών σχέσεων, ότι δηλαδή οι συμμαχίες δεν οικοδομούνται αποκλειστικά πάνω στις κοινές αξίες… Οικοδομούνται, πρωτίστως, πάνω στη στρατηγική αναγκαιότητα!
Ο Θουκυδίδης είχε περιγράψει ήδη, από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, έναν κόσμο όπου η ισχύς, ο φόβος και το συμφέρον διαμόρφωναν τις αποφάσεις των κρατών πολύ περισσότερο από τις ηθικές διακηρύξεις. Είκοσι πέντε αιώνες αργότερα, η πραγματικότητα δείχνει ότι, παρά την εξέλιξη του διεθνούς δικαίου και των θεσμών, η βασική αυτή λογική δεν έχει εξαφανιστεί. Απλώς εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους.
Η Τουρκία αποτελεί ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αυτής της αντίφασης. Είναι μια χώρα που έχει προκαλέσει σοβαρούς τριγμούς στο εσωτερικό της Συμμαχίας: Προμηθεύτηκε τους ρωσικούς S-400, διατηρεί σύνθετες σχέσεις με τη Μόσχα, την Τεχεράνη και το Πεκίνο, ακολουθεί μια συχνά συγκρουσιακή πολιτική απέναντι σε συμμάχους της, αμφισβητεί κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας, εξακολουθεί να διατηρεί στρατεύματα κατοχής στην Κύπρο και δέχεται διαρκή κριτική για την ποιότητα της Δημοκρατίας και του κράτους δικαίου.
Κι όμως, παρ’ όλα αυτά, καμία μεγάλη δυτική δύναμη δεν αντιμετωπίζει σοβαρά το ενδεχόμενο απομάκρυνσης της Τουρκίας από τη δυτική αρχιτεκτονική ασφαλείας. Αντίθετα, η στρατηγική επιδίωξη παραμένει η διατήρησή της στο ευρωατλαντικό πλαίσιο, ακόμη και όταν οι σχέσεις δοκιμάζονται.
Γιατί; Η απάντηση βρίσκεται στη γεωγραφία. Η Τουρκία ελέγχει τα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων, αποτελεί γέφυρα μεταξύ Ευρώπης, Μέσης Ανατολής, Καυκάσου και Μαύρης Θάλασσας, επηρεάζει τις εξελίξεις στη Συρία, στον Νότιο Καύκασο και στην Ανατολική Μεσόγειο και παραμένει κρίσιμος κρίκος για τη νοτιοανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ. Οι γεωπολιτικές αυτές σταθερές δεν αλλάζουν με μια κυβερνητική αλλαγή ούτε με μια διπλωματική κρίση.
Εδώ ακριβώς συναντάμε τη σκέψη του Τζορτζ Φροστ Κέναν. Ο αρχιτέκτονας της στρατηγικής της ανάσχεσης είχε επισημάνει ότι η εξωτερική πολιτική των μεγάλων δυνάμεων πρέπει να στηρίζεται σε μακροπρόθεσμη ανάγνωση της γεωγραφίας, της ισορροπίας ισχύος και των διαρκών εθνικών συμφερόντων, όχι στις συγκυριακές πολιτικές εντυπώσεις. Με αυτή τη λογική, η Τουρκία δεν αντιμετωπίζεται από τη Δύση μόνο ως η κυβέρνηση της εκάστοτε περιόδου, αλλά ως ένας γεωστρατηγικός χώρος που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι οι αξίες είναι αδιάφορες. Η Δημοκρατία, το κράτος δικαίου και ο σεβασμός του διεθνούς δικαίου εξακολουθούν να αποτελούν θεμελιώδεις αρχές της Δύσης. Η πραγματικότητα, όμως, αποδεικνύει πως όταν οι αξίες συγκρούονται με ζωτικά στρατηγικά συμφέροντα, οι κυβερνήσεις καλούνται να διαχειριστούν δύσκολους συμβιβασμούς.
Η ιστορία βρίθει αντίστοιχων παραδειγμάτων. Στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, οι Ηνωμένες Πολιτείες συνεργάστηκαν με αυταρχικά καθεστώτα επειδή τα θεωρούσαν κρίσιμα για την ανάσχεση της σοβιετικής επιρροής. Σήμερα, η ίδια λογική επανεμφανίζεται με διαφορετικές μορφές. Η γεωπολιτική αντιπαράθεση με τη Ρωσία, η άνοδος της Κίνας, η αστάθεια στη Μέση Ανατολή και οι νέες ενεργειακές και εμπορικές διαδρομές επαναφέρουν στο προσκήνιο την έννοια της στρατηγικής αναγκαιότητας.
Αυτό, όμως, δημιουργεί και ένα σοβαρό δίλημμα για τη Δύση. Οσο περισσότερο επικαλείται τις αξίες ως θεμέλιο της διεθνούς της πολιτικής, τόσο περισσότερο οφείλει να εξηγεί γιατί, σε ορισμένες περιπτώσεις, επιλέγει να συνεργάζεται με κυβερνήσεις που απέχουν απ’ αυτές τις αξίες. Η αξιοπιστία μιας συμμαχίας δεν κρίνεται μόνο από την ισχύ της, αλλά και από τη συνέπεια ανάμεσα στις αρχές που διακηρύσσει και στις επιλογές που τελικά κάνει.
Για την Ελλάδα, η ανάγνωση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Η Αθήνα δεν μπορεί να στηρίζει τη στρατηγική της στην προσδοκία ότι οι εταίροι θα εγκαταλείψουν την Τουρκία. Οφείλει να οικοδομεί τη δική της ισχύ, να ενισχύει τις συμμαχίες της, να αξιοποιεί το διεθνές δίκαιο και να καθιστά τον εαυτό της ακόμη πιο πολύτιμο για τη συλλογική ασφάλεια της Δύσης. Στη γεωπολιτική, η αξιοπιστία δεν κερδίζεται μόνο με το δίκαιο των θέσεών σου. Κερδίζεται όταν οι εταίροι θεωρούν ότι η δική σου σταθερότητα και συμβολή είναι αναντικατάστατες.
Η Σύνοδος του ΝΑΤΟ στην Αγκυρα δεν επιβεβαίωσε απλώς τον σημαντικό ρόλο της Τουρκίας. Επιβεβαίωσε κάτι βαθύτερο: ότι οι μεγάλες στρατηγικές σταθερές υπερβαίνουν τις κυβερνήσεις, τις κρίσεις και τις πολιτικές συγκυρίες.
Ο Θουκυδίδης μάς δίδαξε ότι η ισχύς, ο φόβος και το συμφέρον αποτελούν μόνιμες συνιστώσες της διεθνούς πολιτικής. Ο Κέναν υπενθύμισε ότι η στρατηγική απαιτεί υπομονή, μακροπρόθεσμη σκέψη και ρεαλισμό.
Ισως αυτό να είναι και το σημαντικότερο δίδαγμα της Συνόδου: στις διεθνείς σχέσεις οι αξίες έχουν σημασία, αλλά η γεωγραφία δεν ψηφίζει, δεν διαπραγματεύεται και δεν αλλάζει. Και γι’ αυτό εξακολουθεί να επηρεάζει τις αποφάσεις περισσότερο απ’ όσο συχνά είμαστε διατεθειμένοι να παραδεχθούμε.
