Η επαλήθευση της ηλικίας, ο γονικός έλεγχος και οι περιορισμοί στις πλατφόρμες αποτελούν τα δύσκολα σημεία του ευρωπαϊκού σχεδίου.
Ένα νέο και αρκετά πιο αυστηρό πλαίσιο για την πρόσβαση παιδιών και εφήβων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επιχειρεί να διαμορφώσει η Ευρωπαϊκή Ένωση, βάζοντας στο επίκεντρο τόσο την ηλικία των χρηστών όσο και τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι ψηφιακές πλατφόρμες.
Η ευρωπαϊκή πρόταση για το λεγόμενο «EU KIDS Act» φιλοδοξεί να περιορίσει την έκθεση των ανηλίκων σε υπηρεσίες και λειτουργίες που θεωρούνται επιβλαβείς ή εθιστικές. Ωστόσο, το κρίσιμο ερώτημα βρίσκεται στην εφαρμογή των νέων κανόνων και κυρίως στο κατά πόσο μπορεί να δημιουργηθεί ένα αξιόπιστο σύστημα επαλήθευσης της ηλικίας χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η ιδιωτικότητα των χρηστών.
Η εμπειρία άλλων χωρών δείχνει άλλωστε ότι η νομοθετική απαγόρευση από μόνη της δεν αρκεί. Στην Αυστραλία, παρά τους περιορισμούς για τους κάτω των 16 ετών, σημαντικό μέρος των ανηλίκων εξακολουθεί να χρησιμοποιεί τις πλατφόρμες.
Τέλος στην απλή δήλωση ηλικίας
Στην καρδιά του ευρωπαϊκού σχεδιασμού βρίσκεται η επαλήθευση της πραγματικής ηλικίας του χρήστη. Η πρακτική που ακολουθείται σήμερα από πολλές πλατφόρμες, όπου αρκεί η καταχώριση μιας ημερομηνίας γέννησης κατά τη δημιουργία λογαριασμού, θεωρείται ανεπαρκής, καθώς μπορεί εύκολα να παρακαμφθεί.
Το νέο μοντέλο προβλέπει πιστοποιημένες λύσεις επαλήθευσης, ανεξάρτητες από τις ίδιες τις πλατφόρμες. Σε αυτές περιλαμβάνεται η δημιουργία δωρεάν ευρωπαϊκής εφαρμογής επιβεβαίωσης ηλικίας και, σε επόμενο στάδιο, η αξιοποίηση του Ευρωπαϊκού Πορτοφολιού Ψηφιακής Ταυτότητας.
Κάθε κράτος μέλος θα πρέπει να διαθέτει τουλάχιστον έναν δωρεάν τρόπο με τον οποίο ο χρήστης θα μπορεί να αποδεικνύει την ηλικία του, ακόμη και όταν δεν διαθέτει ψηφιακή ταυτότητα. Αντίστοιχος έλεγχος προβλέπεται και για ήδη υπάρχοντες λογαριασμούς, ώστε οι περιορισμοί να μην αφορούν αποκλειστικά τους νέους χρήστες.
Τι προβλέπεται ανά ηλικία
Το προτεινόμενο σύστημα δημιουργεί διαφορετικά επίπεδα πρόσβασης ανάλογα με την ηλικία. Για τα παιδιά κάτω των 13 ετών προβλέπεται αποκλεισμός από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με δυνατότητα χρήσης ειδικά σχεδιασμένων υπηρεσιών βίντεο για παιδιά μέσω λογαριασμών που ελέγχονται από γονείς ή κηδεμόνες.
Για τις ηλικίες από 13 έως κάτω των 15 ετών προβλέπεται ένα ενδιάμεσο καθεστώς. Η πρόσβαση θα μπορεί να γίνεται μέσω ειδικών λογαριασμών που θα συνδέονται με τον λογαριασμό του γονέα ή κηδεμόνα και θα συνοδεύονται από αυστηρότερες δικλείδες ασφαλείας.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται περιορισμοί στις κοινωνικές επαφές, προστασία από επικοινωνία με αγνώστους και χρονικά όρια χρήσης, τα οποία μπορούν να φθάνουν τη μία ώρα ημερησίως. Η δημιουργία πλήρως αυτόνομου προσωπικού λογαριασμού τοποθετείται από την ηλικία των 15 ετών.
Στο στόχαστρο και ο εθιστικός σχεδιασμός
Η ευρωπαϊκή παρέμβαση δεν περιορίζεται στην ηλικία πρόσβασης. Ένα σημαντικό τμήμα της αφορά τον τρόπο λειτουργίας των ίδιων των εφαρμογών, καθώς η συζήτηση στις Βρυξέλλες έχει στραφεί στις τεχνικές που χρησιμοποιούνται για να παρατείνουν τον χρόνο παραμονής του χρήστη στην οθόνη.
Στο στόχαστρο βρίσκονται λειτουργίες όπως η ατελείωτη κύλιση, η αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο, οι συνεχείς ειδοποιήσεις και οι μηχανισμοί ανταμοιβής που ενθαρρύνουν την επαναλαμβανόμενη χρήση. Περιορισμοί προβλέπονται επίσης για συστήματα προτεινόμενου περιεχομένου που βασίζονται στη δημιουργία προφίλ του ανήλικου χρήστη.
Οι κανόνες δεν αφορούν μόνο τα παραδοσιακά social media, αλλά επεκτείνονται στις πλατφόρμες διαμοιρασμού βίντεο, στα διαδικτυακά παιχνίδια και σε υπηρεσίες τεχνητής νοημοσύνης και chatbot που χρησιμοποιούνται από παιδιά και εφήβους.
Η βασική ευρωπαϊκή αρχή είναι ότι οι υπηρεσίες που χρησιμοποιούνται από ανηλίκους θα πρέπει να είναι ασφαλείς ήδη από τον σχεδιασμό τους και όχι να βασίζονται αποκλειστικά στην παρέμβαση των γονέων αφού παρουσιαστεί κάποιο πρόβλημα.
Το δύσκολο όριο ανάμεσα στην προστασία και την ιδιωτικότητα
Εδώ ακριβώς εμφανίζεται ένα από τα μεγαλύτερα πρακτικά και νομικά προβλήματα. Για να αποκλειστεί ένας ανήλικος από μια πλατφόρμα, το σύστημα πρέπει προηγουμένως να γνωρίζει με επαρκή βεβαιότητα την ηλικία του. Η διαδικασία αυτή μπορεί να απαιτήσει στοιχεία ταυτοποίησης, δημιουργώντας εύλογα ερωτήματα για το πόσα προσωπικά δεδομένα θα συγκεντρώνονται, από ποιον και για πόσο χρόνο θα αποθηκεύονται.
Το ευρωπαϊκό μοντέλο επιχειρεί να απαντήσει σε αυτή την ανησυχία μέσω ανεξάρτητων μηχανισμών πιστοποίησης, ώστε η ίδια η πλατφόρμα να λαμβάνει κατά το δυνατόν μόνο την πληροφορία που χρειάζεται, δηλαδή εάν ο χρήστης βρίσκεται πάνω ή κάτω από ένα συγκεκριμένο ηλικιακό όριο.
Το ζήτημα έχει παράλληλα διάσταση θεμελιωδών δικαιωμάτων. Η Γαλλία έχει ήδη κινηθεί προς την κατεύθυνση αυστηρότερων ηλικιακών περιορισμών, αντιμετωπίζοντας όμως νομικές ενστάσεις που συνδέονται μεταξύ άλλων με την ελευθερία της έκφρασης. Το αποτέλεσμα δείχνει πόσο δύσκολη μπορεί να αποδειχθεί η αναζήτηση ενός κοινού ευρωπαϊκού σημείου ισορροπίας.
Το αυστραλιανό μάθημα
Η μεγαλύτερη προειδοποίηση για την Ευρώπη έρχεται από την Αυστραλία, όπου οι περιορισμοί για τους κάτω των 16 ετών δεν έχουν εξαφανίσει την παρουσία ανηλίκων από τα κοινωνικά δίκτυα.
Σύμφωνα με έρευνα σε 1.050 παιδιά ηλικίας 12 έως 15 ετών, το 61% όσων διέθεταν λογαριασμούς σε πλατφόρμες που υπάγονται στους περιορισμούς εξακολουθούσε να έχει πρόσβαση σε τουλάχιστον έναν από αυτούς.
Τα ποσοστά παρέμειναν υψηλά στις μεγαλύτερες πλατφόρμες, καθώς περίπου οι μισοί προηγούμενοι ανήλικοι χρήστες του TikTok, του YouTube και του Instagram συνέχιζαν να έχουν πρόσβαση στους λογαριασμούς τους.
Η αυστραλιανή εμπειρία αναδεικνύει επομένως το πραγματικό στοίχημα της ευρωπαϊκής προσπάθειας. Ένας ηλικιακός περιορισμός μπορεί σχετικά εύκολα να γραφτεί σε έναν νόμο, όμως η αποτελεσματικότητά του εξαρτάται από το εάν οι πλατφόρμες μπορούν πράγματι να αναγνωρίζουν τους ανήλικους χρήστες και να αποτρέπουν συστηματικές παρακάμψεις.
Για την ΕΕ, η επιτυχία του εγχειρήματος θα κριθεί τελικά σε αυτή την ισορροπία: στην αποτελεσματική προστασία των παιδιών, χωρίς τη δημιουργία ενός δυσανάλογου μηχανισμού συλλογής προσωπικών δεδομένων και χωρίς οι νέοι κανόνες να καταλήξουν σε μια απαγόρευση που υπάρχει στα χαρτιά αλλά παρακάμπτεται στην πράξη.
