Σαν σήμερα, στις 20 Δεκεμβρίου 2009, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 93 ετών ο Γιάννης Μόραλης.
Με τον θάνατό του δεν χάθηκε απλώς ένας σπουδαίος ζωγράφος, αλλά έκλεισε ένας ολόκληρος κύκλος της νεοελληνικής τέχνης. Εκείνος της γενιάς του ’30, που επιχείρησε να μιλήσει για την Ελλάδα χωρίς στόμφο, χωρίς υπερβολές, μόνο με σχήματα, χρώματα και σιωπές.
Ο Μόραλης έζησε κι έφυγε με τον ίδιο τρόπο που δημιουργούσε, λιτά, εσωτερικά και ουσιαστικά. Την τελευταία ημέρα της ζωής του βρισκόταν στο σπίτι του, ήρεμος, με ανθρώπους που τον αγαπούσαν. Λίγο καιρό πριν, σε μια από τις τελευταίες του βόλτες στο Κολωνάκι, είχε περάσει από την γκαλερί Ζουμπουλάκη. Κατεβαίνοντας τα σκαλιά, είπε χαμηλόφωνα πως ένιωθε ότι δεν θα τα ξανακατέβαινε. Δεν ήταν φόβος, ήταν επίγνωση... το γνώριζε!
Ο ίδιος ποτέ δεν αγάπησε τις μεγάλες ερμηνείες γύρω από το έργο του. Όταν τον ρωτούσαν για την «ελληνικότητα» των πινάκων του, απαντούσε σχεδόν απορημένος: «Δεν τους καταλαβαίνω αυτούς που μιλούν για την ελληνικότητα που υπάρχει στα έργα μου. Αφού είμαι Έλληνας, γεννήθηκα και μεγάλωσα εδώ, είναι φυσικό να ζωγραφίζω έτσι».
Κι όμως, αυτή η φυσικότητα ήταν που έκανε τα έργα του τόσο βαθιά ελληνικά, χωρίς σύμβολα και χωρίς ευκολίες.
Οι ανθρώπινες μορφές του, λιτές, γεωμετρικές, συχνά γυναικείες, μιλούν για τον έρωτα, τη μνήμη και τη φθορά. Ο ίδιος πίστευε πως η τέχνη δεν πρέπει να εξαγνίζεται από την ανθρώπινη αδυναμία. «Ο καλλιτέχνης πρέπει να εκφράζεται μαζί με τις αμαρτίες του, όχι να αποστειρώνεται», έλεγε, υπερασπιζόμενος την αλήθεια απέναντι στην επιφάνεια.
Για τον Μόραλη, η διαφορά ανάμεσα στον καλλιτέχνη και τον τεχνίτη ήταν ξεκάθαρη: «Καλλιτέχνης είναι αυτός που δουλεύει με καρδιά, μυαλό και χέρι. Τεχνίτης μόνο με μυαλό και χέρι». Και ίσως γι’ αυτό δίδαξε για περισσότερα από τριάντα χρόνια στη Σχολή Καλών Τεχνών, επηρεάζοντας καθοριστικά γενιές νέων δημιουργών.
Το έργο του αναγνωρίστηκε και τιμήθηκε όσο λίγων. Το 1965 ανακηρύχθηκε Ταξιάρχης του Φοίνικος, το 1973 τιμήθηκε με Χρυσό Μετάλλιο στη Διεθνή Έκθεση Χειροτεχνίας στο Μόναχο, το 1983 έλαβε το Αριστείο Τεχνών της Ακαδημίας Αθηνών και το 1999 αναγορεύτηκε Ταξιάρχης της Τιμής. Κι όμως, ο ίδιος παρέμεινε πάντα μακριά από τη ματαιοδοξία των διακρίσεων.
«Η ερμηνεία κάθε έργου είναι ερμηνεία του εαυτού μας», έλεγε. Ίσως γι’ αυτό, σήμερα και κάθε σαν σήμερα θυμόμαστε ότι ο Γιάννης Μόραλης δεν ανήκει στο παρελθόν. Ανήκει σε όσους στέκονται μπροστά στα έργα του και σωπαίνουν. Εκεί, μέσα στη σιωπή, συνεχίζει να υπάρχει.
