Οι φυσικές καταστροφές αυξάνουν το δημοσιονομικό κόστος στην Ευρώπη, με το ασφαλιστικό κενό να μεταφέρει μεγάλο μέρος των ζημιών στους κρατικούς προϋπολογισμούς.
Η κλιματική αλλαγή δημιουργεί έναν ολοένα μεγαλύτερο δημοσιονομικό κίνδυνο για την Ευρώπη, καθώς οι φυσικές καταστροφές γίνονται συχνότερες και εντονότερες, αυξάνοντας τις ανάγκες για κρατικές αποζημιώσεις, αποκατάσταση υποδομών και επενδύσεις πρόληψης. Οι οικονομικές απώλειες από καιρικά και κλιματικά φαινόμενα στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν φτάσει τα 822 δισ. ευρώ από το 1980 έως το 2024, με περίπου το ένα τέταρτο αυτών να έχει καταγραφεί μόλις την τελευταία τετραετία. Το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο από το χαμηλό επίπεδο ασφαλιστικής κάλυψης, όπως επισημαίνει το Reuters, καθώς μόλις το 25% των ζημιών είναι ασφαλισμένο, με αποτέλεσμα σημαντικό μέρος του κόστους να μεταφέρεται τελικά στους κρατικούς προϋπολογισμούς και, κατ’ επέκταση, στους φορολογούμενους.
Οι ολοένα συχνότερες και εντονότερες φυσικές καταστροφές στην Ευρώπη δημιουργούν έναν νέο και αυξανόμενο λογαριασμό για τους κρατικούς προϋπολογισμούς. Καθώς το μεγαλύτερο μέρος των οικονομικών ζημιών από την κλιματική κρίση παραμένει ανασφάλιστο, το κόστος καταλήγει τελικά στους φορολογούμενους, εκτός εάν κυβερνήσεις και Ευρωπαϊκή Ένωση κινηθούν άμεσα για να περιορίσουν τους κινδύνους.
Οι φετινές πυρκαγιές στη νοτιοδυτική Ευρώπη, οι καταστροφικές πλημμύρες στην Ισπανία το 2024 και εκείνες που έπληξαν τη Γερμανία και γειτονικές χώρες το 2021 δείχνουν ότι η κλιματική κρίση μετατρέπεται σταδιακά από έκτακτη δαπάνη σε μόνιμη δημοσιονομική επιβάρυνση. Και αυτό συμβαίνει σε μια περίοδο κατά την οποία οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις καλούνται ήδη να χρηματοδοτήσουν υψηλότερες αμυντικές δαπάνες και να αντιμετωπίσουν το αυξανόμενο κόστος της γήρανσης του πληθυσμού.
Οι καταστροφές γίνονται επαναλαμβανόμενη δαπάνη
«Το πρόβλημα είναι ότι γίνονται όλο και πιο συχνές», επισημαίνει ο Φεντερίκο Μπαρίγκα-Σαλαζάρ, επικεφαλής κρατικών αξιολογήσεων Δυτικής Ευρώπης στη Fitch.
Μέχρι σήμερα, οι μεγάλες φυσικές καταστροφές αντιμετωπίζονταν σε μεγάλο βαθμό ως έκτακτα και μεμονωμένα πλήγματα στους προϋπολογισμούς. Η αύξηση της συχνότητάς τους, όμως, αλλάζει τα δεδομένα.
Όπως εξηγεί ο Μπαρίγκα-Σαλαζάρ, όταν μια κυβέρνηση έχει ήδη περιορισμένα δημοσιονομικά περιθώρια, οι νέες δαπάνες για αποκατάσταση ζημιών την αναγκάζουν να κάνει δύσκολες επιλογές μεταξύ διαφορετικών προτεραιοτήτων χρηματοδότησης.
Προς το παρόν, το δημοσιονομικό κόστος μπορεί να θεωρείται σχετικά περιορισμένο. Ωστόσο, ενισχύεται η πεποίθηση ότι θα αυξηθεί σημαντικά τα επόμενα χρόνια, ιδιαίτερα καθώς η Ευρώπη αποτελεί την ταχύτερα θερμαινόμενη ήπειρο στον κόσμο.
Ζημιές 822 δισ. ευρώ
Τα ακραία φαινόμενα που συνδέονται με τον καιρό και το κλίμα προκάλεσαν οικονομικές απώλειες περίπου 822 δισ. ευρώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση μεταξύ 1980 και 2024, σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος.
Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι ότι το ένα τέταρτο αυτών των ζημιών σημειώθηκε μέσα στα τελευταία μόλις τέσσερα χρόνια.
Την ίδια στιγμή, τα δημοσιονομικά ελλείμματα στην Ευρωζώνη κινούνται ήδη κατά μέσο όρο κοντά στο 3% του ΑΕΠ.
Ενδεικτική είναι η περίπτωση της Ισπανίας. Οι πλημμύρες του 2024, οι χειρότερες που έπληξαν την Ευρώπη εδώ και πέντε δεκαετίες, εκτιμάται ότι συνεπάγονται κόστος ανοικοδόμησης ίσο με 0,7 ποσοστιαίες μονάδες του ισπανικού ΑΕΠ για την περίοδο 2024-2026.
Τεράστιο το ασφαλιστικό κενό
Το μεγαλύτερο πρόβλημα βρίσκεται στο λεγόμενο κενό ασφαλιστικής προστασίας. Μόλις το 25% των ζημιών από καταστροφές που συνδέονται με το κλίμα είναι ασφαλισμένο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ σε ορισμένες χώρες το αντίστοιχο ποσοστό βρίσκεται κάτω από το 5%.
Και υπάρχουν φόβοι ότι η ασφαλιστική κάλυψη θα μειωθεί ακόμη περισσότερο ως ποσοστό των συνολικών ζημιών, καθώς τα ακραία φαινόμενα γίνονται συχνότερα.
Ο Ντέιβιντ Ζαν, επικεφαλής ευρωπαϊκού fixed income στη Franklin Templeton, εκτιμά ότι οι κλιματικοί κίνδυνοι θα μπορούσαν να επιβαρύνουν ορισμένες χώρες με κόστος της τάξης του 1% έως 2% του ΑΕΠ.
Χαρακτηριστική είναι η σύγκριση μεταξύ Βελγίου και Γερμανίας μετά τις πλημμύρες του 2021. Σύμφωνα με το Bruegel, στο Βέλγιο το μεγαλύτερο μέρος των ζημιών καλύφθηκε από ασφαλιστικές εταιρείες. Στη Γερμανία, αντίθετα, η χαμηλότερη ασφαλιστική κάλυψη ανάγκασε το κράτος να διαθέσει 30 δισ. ευρώ δημόσιων πόρων για την αντιμετώπιση του μεγαλύτερου μέρους των ζημιών.
Ελλάδα: Στο επίκεντρο του κινδύνου τουρισμός και υποδομές
Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναμένεται το φθινόπωρο να παρουσιάσει προτάσεις για την κλιματική ανθεκτικότητα και τη διαχείριση κινδύνων, ενώ αρκετές χώρες αναζητούν ήδη νέες λύσεις.
Οπως σημειώνει το Reuters, η Ελλάδα, της οποίας η οικονομία εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τον τουρισμό και είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένη σε καύσωνες και πυρκαγιές, εξετάζει τρόπους για την αύξηση της ασφαλιστικής κάλυψης, παράλληλα με την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των υποδομών ύδρευσης και ενέργειας σε τουριστικούς προορισμούς.
Η Πορτογαλία, μετά τις μεγάλες πλημμύρες στις αρχές του 2026, ανακοίνωσε σχέδια για την καθιέρωση υποχρεωτικής ασφάλισης κατοικιών, η οποία θα υποστηρίζεται από ταμείο φυσικών καταστροφών και σεισμών και από μηχανισμό αλληλεγγύης ώστε να διασφαλίζεται καθολική πρόσβαση.
Η λύση των «ομολόγων καταστροφής»
Μία ακόμη επιλογή είναι τα λεγόμενα catastrophe bonds, ή «ομόλογα καταστροφής». Μέσω αυτών, οι επενδυτές μπορούν να εξασφαλίσουν υψηλές αποδόσεις, αναλαμβάνοντας όμως τον κίνδυνο να χάσουν μέρος ή ακόμη και το σύνολο του κεφαλαίου τους εάν συμβεί ένα προκαθορισμένο καταστροφικό γεγονός.
Για τα κράτη, ωστόσο, η λύση αυτή μπορεί να αποδειχθεί ακριβή. Όπως εξηγεί ο Ζαν, εάν συμβεί η καταστροφή, το εργαλείο ενεργοποιείται άμεσα. Μπορεί όμως να περάσουν πέντε χρόνια χωρίς κανένα συμβάν, ενώ στο μεταξύ το κράτος θα έχει καταβάλει απόδοση ακόμη και 8% ετησίως.
Το κόστος της αδράνειας
Οι ειδικοί επιμένουν ότι οι κυβερνήσεις πρέπει να εγκαταλείψουν τη λογική της έκτακτης χρηματοδότησης κάθε φορά που σημειώνεται μία καταστροφή και να περάσουν σε ένα μόνιμο σύστημα πρόληψης, ασφάλισης και διαμοιρασμού του κινδύνου.
Η Χέδερ Γκραμπ του Bruegel τονίζει ότι όλες οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις πρέπει να αξιολογήσουν την έκθεσή τους στους κλιματικούς κινδύνους και να καταρτίσουν ολοκληρωμένα σχέδια, τόσο για επενδύσεις προσαρμογής όσο και για διασυνοριακό επιμερισμό των κινδύνων.
Πολλές μελέτες δείχνουν ότι οι έγκαιρες επενδύσεις στην κλιματική ανθεκτικότητα μπορούν μακροπρόθεσμα να εξοικονομήσουν σημαντικά ποσά. Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος μιας «παγίδας επενδύσεων προσαρμογής»: οι επαναλαμβανόμενες καταστροφές αυξάνουν το δημόσιο χρέος, αφήνοντας στα κράτη ακόμη λιγότερους πόρους για έργα προστασίας.
Ο Ισπανός πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ έχει υποστηρίξει ότι πράσινες επενδύσεις ίσες με μόλις 0,1% του ΑΕΠ θα μπορούσαν να αποτρέψουν οικονομικές ζημιές οκταπλάσιου ύψους, αλλά και απώλειες φορολογικών εσόδων τριπλάσιες της αρχικής επένδυσης.
Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχει προτείνει τη δημιουργία ενός κοινού ευρωπαϊκού δημόσιου-ιδιωτικού συστήματος αντασφάλισης, το οποίο θα συγκεντρώνει ιδιωτικούς κινδύνους από φυσικές καταστροφές και θα υποστηρίζεται από ευρωπαϊκό ταμείο για τη χρηματοδότηση καταστροφών.
Το μεγάλο ερώτημα είναι εάν οι φετινοί καύσωνες και οι καταστροφές θα δημιουργήσουν την απαραίτητη πολιτική βούληση ώστε κυβερνήσεις και ΕΕ να αναλάβουν σήμερα το αρχικό κόστος της προσαρμογής.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δηλώνει ότι εξετάζει τρόπους για να περιοριστεί το κενό ασφαλιστικής προστασίας απέναντι στην κλιματική κρίση, στο πλαίσιο δέσμης μέτρων που αναμένεται να υιοθετηθεί έως το τέλος του έτους.
