Δύο συμβάντα των τελευταίων ημερών επαναφέρουν το διαχρονικό ερώτημα για την ανεκτικότητα του Ελληνα και πιο συγκεκριμένα, αν ο κάτοικος στη χώρα του Ξένιου Δία είναι εν τέλει ρατσιστής και ομοφοβικός.
Στο χωριό Παρασκευή της Αιγιαλείας η Κινηματογραφική Λέσχη Αιγίου υποχρεώθηκε να ακυρώσει την προβολή της ταινίας «Αρκουδότρυπα» λόγω αντιδράσεων μερίδας κόσμου. Δεν αποσαφηνίζεται αν οι αντιδρώντες ήταν κάτοικοι ή οι γνωστοί-άγνωστοι που πιάνουν παντού στασίδι. Η ιστορία της ταινίας, πάντως, δύο γυναικών της περιφέρειας σε ερωτική κρυφή σχέση, προκάλεσε εκείνους που στις φαντασιώσεις τους κυριαρχεί το λεσβιακό τρίγωνο με τους ίδιους όμως σε προτεραιότητα.
Την ίδια ώρα, η 16χρονη Λίσα Ιτόγια, Νιγηριανή γεννημένη στην Ελλάδα και μέλος της Εθνικής Κορασίδων στο Ευρωμπάσκετ U16 Β΄ Κατηγορίας, βρέθηκε στο στόχαστρο εκείνων που ίσως σε άλλες στιγμές δοξάζουν τον Γιάννη Αντετοκούμπο.
Η διαφορά της Λίσα και του Γιάννη είναι ότι εκείνος είναι άνδρας και στο ΝΒΑ, με τους επιτιθέμενους στη Λίσα να αποκαλύπτουν πρωτίστως το σεξιστικό προφίλ τους. Οι δύο κατηγορίες δεν μοιάζουν να διαφέρουν. Αντιθέτως, θα μπορούσε να είναι η ίδια ακριβώς κοινωνική ομάδα η οποία παρουσιάζει αντιδράσεις βάσει κοινών χαρακτηριστικών: αρχικά της αδυναμίας, δευτερευόντως της διαφορετικότητας.
Το ερώτημα πάντως παραμένει: είναι ο Ελληνας της δημοκρατίας και της ελευθερίας σεξιστής, ρατσιστής και ομοφοβικός;
Τι δείχνουν οι έρευνες
Η σημαντικότερη πιο πρόσφατη μελέτη με τίτλο «Homophobia in Greece» είναι ίσως η πιο άμεση και σημαντική επιστημονική μελέτη, γιατί δεν εξετάζει απλώς τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ ατόμων, αλλά μετράει την ίδια την ομοφοβία στον γενικό ετεροφυλόφιλο πληθυσμό. Το δείγμα ήταν 949 ετεροφυλόφιλοι ενήλικες που ζουν στην Ελλάδα, ηλικίας 18-73 ετών. Σύμφωνα με τα βασικά ευρήματα, ο μέσος όρος αντι-ΛΟΑΤ στάσεων ήταν σχετικά χαμηλός, αλλά 12,3% του δείγματος ταξινομήθηκε ως έχον υψηλό επίπεδο ομοφοβίας, με βάση το όριο που χρησιμοποίησαν οι ερευνητές.
Το εύρημα συμφωνεί και με την Κινηματογραφική Λέσχη, η οποία κάνει λόγο για «ακραίες ομοφοβικές αντιδράσεις μιας ισχνής μειοψηφίας». Οι ισχυρότεροι παράγοντες που συνδέθηκαν με την ομοφοβία ήταν:
- Η θρησκευτικότητα.
- Ο πολιτικός προσανατολισμός προς τα δεξιά.
- Το φύλο, καθώς οι άνδρες εμφάνισαν υψηλότερες αντι-ΛΟΑΤ στάσεις.
- Η ηλικία και το μορφωτικό επίπεδο.
Αντίθετα, το μέγεθος της πόλης ή της περιοχής κατοικίας δεν είχε σημαντική σχέση όταν ελέγχθηκαν οι υπόλοιποι παράγοντες. Η προσωπική επαφή με λεσβίες και γκέι άνδρες λειτουργούσε ως ενδιάμεσος παράγοντας: περισσότερη επαφή συνδεόταν με χαμηλότερη ομοφοβία. Το μοντέλο των ερευνητών εξηγούσε περίπου 43% της διακύμανσης στις αντι-ΛΟΑΤ στάσεις, ποσοστό αρκετά υψηλό για κοινωνικοψυχολογικό μοντέλο.
Ρατσισμός και σεξισμός
Σε ό,τι αφορά τον ρατσισμό, η ελληνική συμμετοχή στο 8ο κύμα του World Values Survey, που πραγματοποιήθηκε από τη διαΝΕΟσις σε συνεργασία με το ΕΚΚΕ επίσης το 2025, περιγράφει συνολικά την ελληνική κοινωνία ως κοινωνία όπου παραμένουν ισχυρά αντανακλαστικά φόβου, πειθαρχίας, καχυποψίας και ανάγκης για «κανονικότητα», παρά την ύπαρξη σημαντικών νησίδων μεγαλύτερης ανοχής. Αυτό έχει σημασία, γιατί δείχνει ότι ο ρατσισμός δεν εκδηλώνεται μόνο ως ανοιχτή εχθρότητα, αλλά και ως κοινωνική απόσταση και επιφυλακτικότητα απέναντι σε διαφορετικές ομάδες.
Στην έρευνα της διαΝΕΟσις καταγράφεται ξεκάθαρα και η σεξιστική διάθεση του άνδρα, ο οποίος έχει την… απαίτηση να γνωρίζει πού είναι η γυναίκα του. «Οι άνδρες απαντούν πολύ πιο συχνά, κατά 14,8 μονάδες, ότι ο άνδρας θα πρέπει να γνωρίζει πού είναι η κοπέλα ή η σύζυγός του όλη την ώρα», σημειώνεται χαρακτηριστικά στα συμπεράσματα.
Επίσης, το ποσοστό όσων συμφωνούν με την άποψη ότι «η πανεπιστημιακή εκπαίδευση είναι πιο σημαντική για ένα αγόρι από ό,τι για ένα κορίτσι» είναι μεν καθαρά μειοψηφικό, αλλά διπλασιάστηκε σε σχέση με το κύμα του 2017, από 8% σε 16%.
Ακόμα και το ποσοστό των συμμετεχόντων με ανώτερη μόρφωση που συμφωνεί με αυτήν την άποψη το 2025, 10,7%, είναι υψηλότερο από το ποσοστό του γενικού πληθυσμού το 2017. Και εδώ έχουμε μια καταγραφή της ισχνής μειοψηφίας που αναφέρει και η κινηματογραφική λέσχη. Πιθανότατα την ίδια ισχνή μειοψηφία που υποχρέωσε τη Λίσα να σχολιάσει:
«Οι μισοί Ελληνες μπορεί να με μισούν απλώς και μόνο επειδή έχω διαφορετικό χρώμα δέρματος. Μου λένε ότι δεν αξίζω να παίζω στην Ελλάδα, λες και η αξία μου ως αθλήτρια καθορίζεται από το χρώμα του δέρματός μου. Είμαι Ελληνονιγηριανή».
Τροφή για σκέψη
Με τη βοήθεια της ΑΙ επιχειρήθηκε μια σύγκριση των μελετών για τον ρατσισμό με εκείνες για την ομοφοβία. Τα ευρήματα είναι τροφή για σκέψη. Αρχικά, οι δύο μορφές προκατάληψης φαίνεται να λειτουργούν με παρόμοιους κοινωνικούς μηχανισμούς: η κοινωνική αποδοχή αυξάνεται, αλλά η προκατάληψη παραμένει ισχυρή σε συγκεκριμένα τμήματα του πληθυσμού.
Επιπλέον, η Ελλάδα γίνεται πιο ανεκτική, αλλά η προκατάληψη δεν εξαφανίζεται. Είναι η προσωπική επαφή που λειτουργεί ως «αντίδοτο», κάνοντας το άγνωστο γνωστό και εξαλείφοντας τον φόβο. Τέλος, η θρησκεία εμφανίζεται ως κοινός παράγοντας. Εκείνο που σίγουρα επιβεβαιώνεται είναι πως όσοι έχουν χαρακτηριστικά σεξιστή, ρατσιστή ή ομοφοβικού αποτελούν ισχνή μειοψηφία, με ισχυρή όμως φωνή που παρασύρει και άλλους.
Επίσης, ότι λίγο-πολύ πρόκειται για την ίδια ομάδα. Μια τελευταία έρευνα, δε, όχι στα ελληνικά γεωγραφικά όρια, ανέδειξε πως ειδικά στην περίπτωση της ομοφοβίας πρωταγωνιστούν εκείνοι που προσπαθούν να κρύψουν την ομοφυλοφιλία τους.
