Η ιστορία του ΠΑΣΟΚ είναι άρρηκτα δεμένη με τα συνέδριά του.
Εκεί κρίθηκαν στρατηγικές, αναδείχθηκαν ηγεσίες, χαράχτηκαν ή αμφισβητήθηκαν ιδεολογικές γραμμές. Κάθε συνέδριο αποτύπωνε όχι μόνο την εσωτερική δυναμική του κόμματος αλλά και τις κοινωνικές και πολιτικές μετατοπίσεις της εποχής.
1974 – Το ιδρυτικό συνέδριο και η γέννηση του Κινήματος
Η απαρχή βρίσκεται στο ιδρυτικό συνέδριο, λίγο μετά τη μεταπολίτευση. Υπό την ηγεσία του Ανδρέα Παπανδρέου, το ΠΑΣΟΚ εμφανίστηκε ως ριζοσπαστική τομή στο πολιτικό σύστημα: εθνική ανεξαρτησία, λαϊκή κυριαρχία, κοινωνική απελευθέρωση. Το κόμμα δεν αυτοπροσδιορίστηκε απλώς ως σοσιαλδημοκρατικό, αλλά ως Κίνημα, με έντονα αντισυστημικά χαρακτηριστικά, που εξέφρασαν τις προσδοκίες της μεταπολιτευτικής κοινωνίας.
1984 – Η παγίωση της εξουσίας
Στο Συνέδριο του 1984, μετά τη σαρωτική νίκη του 1981, το ΠΑΣΟΚ πέρασε από τη φάση της αμφισβήτησης στη φάση της διακυβέρνησης. Το σύνθημα της «Αλλαγής» αποκτούσε θεσμικό περιεχόμενο. Το κράτος πρόνοιας, τα εργασιακά δικαιώματα και η διεύρυνση της δημοκρατίας αποτέλεσαν τον κορμό των αποφάσεων. Παράλληλα, όμως, άρχισαν να διαφαίνονται οι πρώτες αντιφάσεις ανάμεσα στη ριζοσπαστική ρητορική και τη διαχείριση της εξουσίας.
1996 – Η μετάβαση στον «εκσυγχρονισμό»
Το συνέδριο της αλλαγής ηγεσίας, μετά την αποχώρηση του Ανδρέα Παπανδρέου, σφράγισε τη στροφή του κόμματος. Ο Κώστας Σημίτης επέβαλε τη γραμμή του εκσυγχρονισμού: ευρωπαϊκός προσανατολισμός, δημοσιονομική πειθαρχία, θεσμικές μεταρρυθμίσεις. Ήταν ένα συνέδριο-τομή, που επανακαθόρισε την ταυτότητα του ΠΑΣΟΚ, αλλά και αποξένωσε τμήματα της παραδοσιακής του βάσης.
2007 – Το συνέδριο της ανοιχτής σύγκρουσης
Ίσως το πιο δραματικό συνέδριο της ιστορίας του κόμματος. Μετά την εκλογική ήττα, η ηγεσία αμφισβητήθηκε ευθέως. Η σύγκρουση ανάμεσα στον Γιώργο Παπανδρέου και τον Ευάγγελο Βενιζέλο δεν ήταν απλώς προσωπική· εξέφραζε διαφορετικές στρατηγικές για το μέλλον του κόμματος. Το συνέδριο κατέγραψε βαθιές ρωγμές που δεν επουλώθηκαν ποτέ πλήρως.
2010-2012 – Τα «σιωπηλά» συνέδρια της κρίσης
Στην περίοδο των μνημονίων τα συνέδρια έχασαν τη δυναμική τους. Οι αποφάσεις ελήφθησαν υπό το βάρος της οικονομικής κατάρρευσης και της κοινωνικής οργής. Το ΠΑΣΟΚ από κόμμα εξουσίας μετατράπηκε σε κόμμα άμυνας. Οι αίθουσες ήταν πιο άδειες, τα χειροκροτήματα λιγότερα, η αμφισβήτηση διάχυτη.
2015-2019 – Η μάχη της επιβίωσης
Τα συνέδρια αυτής της περιόδου είχαν έναν βασικό στόχο: την πολιτική επιβίωση. Η αναζήτηση συμμαχιών και η προσπάθεια ανασύνταξης της Κεντροαριστεράς κυριάρχησαν. Το ΠΑΣΟΚ προσπαθούσε να ξαναβρεί ρόλο σ’ ένα κατακερματισμένο πολιτικό τοπίο.
2022 – Η επιστροφή της βάσης
Με την εκλογή του Νίκου Ανδρουλάκη από τη βάση, το συνέδριο σηματοδότησε μια προσπάθεια ανανέωσης και επανασύνδεσης με την κοινωνία. Το στοίχημα ήταν σαφές: ανασυγκρότηση ταυτότητας χωρίς επιστροφή στο παρελθόν, αλλά και χωρίς άκριτη προσαρμογή.
Τα συνέδρια του ΠΑΣΟΚ δεν ήταν απλές κομματικές διαδικασίες. Ήταν καθρέφτης της ελληνικής κοινωνίας σε κρίσιμες καμπές. Από τον ριζοσπαστισμό της μεταπολίτευσης στον εκσυγχρονισμό, από τη σύγκρουση στην κρίση και από την κατάρρευση στην προσπάθεια αναγέννησης, κάθε συνέδριο άφησε το αποτύπωμά του. Και ίσως αυτός να είναι ο λόγος που, ανεξαρτήτως εκλογικών ποσοστών, τα συνέδρια του ΠΑΣΟΚ συνεχίζουν να προκαλούν ενδιαφέρον καθώς σε αυτά συμπυκνώνεται ένα μεγάλο κομμάτι της σύγχρονης πολιτικής ιστορίας της χώρας.
Τα συνέδρια του ΠΑΣΟΚ δεν ήταν απλώς σταθμοί πολιτικής μνήμης· ήταν καθρέφτες εξουσίας, φιλοδοξιών και λαθών. Εκεί όπου άλλοτε γεννήθηκε η ελπίδα, σταδιακά επικράτησε η αυταρέσκεια, η εσωστρέφεια και τελικά η αποσύνδεση από την κοινωνία. Κάθε ιστορική στροφή συνοδευόταν από μεγάλες διακηρύξεις, αλλά όχι πάντα από την αντίστοιχη πολιτική τόλμη να συγκρουστεί το κόμμα με τις ίδιες του τις παθογένειες.
Το ΠΑΣΟΚ πλήρωσε ακριβά τα συνέδρια που λειτούργησαν ως μηχανισμοί αναπαραγωγής ισορροπιών και όχι ως χώροι πραγματικής αυτοκριτικής. Σήμερα, όσο κι αν επικαλείται την ιστορία του, το ερώτημα παραμένει αμείλικτο: θα αποτελέσει ξανά χώρο πολιτικής ρήξης και πρότασης ή θα συνεχίσει να διοργανώνει συνέδρια για να επιβεβαιώνει ότι θυμάται τι υπήρξε – χωρίς να αποφασίζει τι θέλει να γίνει.
