Αν το Πάσχα είχε τον δικό του αλγόριθμο, θα έδειχνε την Ανάσταση, το πιο δυνατό τσούγκρισμα αυγών, το αρνί στη σούβλα και το πιο καλοστρωμένο οικογενειακό τραπέζι.
Κάπου ανάμεσα στο βίωμα και την προβολή, η πιο αυθεντική ελληνική γιορτή αποκτά την επιθυμία και «ανάγκη» της ψηφιακής προβολής στα social media.
Ο influencer Ευθύμιος Κάλφας στο ΑΠΕ - ΜΠΕ εξηγεί πως αν το Πάσχα γινόταν trend στο TikTok, το τσούγκρισμα αυγών θα έβγαινε πρώτο καθώς εμπεριέχει νικητή, χαμένο, content και λίγο… drama.
Το παραδοσιακό έθιμο όπως εξηγεί, μετατρέπεται σε «παιχνίδι» με κανόνες engagement (σύμπλεξης). Τίτλοι όπως «Πώς να κερδίζεις πάντα στο τσούγκρισμα» ή δηλώσεις τύπου «το αυγό δεν είναι θέμα τύχης, είναι mindset» αποτυπώνουν μια νέα, σχεδόν performance εκδοχή της παράδοσης. Αντίστοιχα, η παρουσίαση του πασχαλινού τραπεζιού ακολουθεί άτυπους «κανόνες» επισημαίνει ο Ευθύμιος Κάλφας και εξηγεί πως, «το ιδανικό είναι μέχρι τέσσερα stories. Ένα για το ‘έφτασα χωριό’, ένα για τη μαγειρίτσα, ένα για το αρνί σε slow motion και ένα για τον περίεργο θείο. Πάνω από τέσσερα, δεν είσαι creator, είσαι το catering».
Το χιούμορ αποκαλύπτει μια βαθύτερη αλήθεια, η εμπειρία μετατρέπεται σε αφήγηση και η αφήγηση σε προϊόν προς κατανάλωση. «Τα social δεν αλλοιώνουν την παράδοση, απλά τη σκηνοθετούν. Από τη μία, βλέπεις πράγματα που μπορεί να μην ήξερες ποτέ, έθιμα, συνταγές, ιστορίες. Από την άλλη, έχουμε φτάσει σε σημείο να στήνουμε το τραπέζι πιο πολύ για το reel παρά για να φάμε. Δηλαδή, η γιαγιά μου έφτιαχνε τσουρέκια για την οικογένεια. Εμείς τα φτιάχνουμε για να γράψουμε ‘’recipe in bio’’. Δεν είναι πλέον ‘’πάμε να φάμε’’, είναι ‘’περιμένετε να τραβήξω μια φωτογραφία πρώτα’’. Και κάπου εκεί χάνουμε λίγο το γιατί το κάνουμε. Δυστυχώς», παραδέχεται ο Ευθύμιος Κάλφας.
Η ανάγκη της προβολής στα social σε συνδιασμό με την επιβεβαίωση
Η ψυχολόγος Βάνα Παπακίτσου προσεγγίζει το φαινόμενο από μια πιο επιστημονική σκοπιά, αναδεικνύοντας τις ψυχοκοινωνικές προεκτάσεις της ψηφιακής παρουσίας της παράδοσης. Όπως αναφέρει στο ΑΠΕ - ΜΠΕ, οι «παραδοσιακές δραστηριότητες δεν αποτελούν πλέον αποκλειστικά βιωματικές εμπειρίες, αλλά μετατρέπονται σε μέσα αυτοπαρουσίασης και κοινωνικής επιβεβαίωσης».
«Τα likes και οι προβολές λειτουργούν ως μηχανισμοί ανταμοιβής, ενισχύοντας τη συμπεριφορά της συνεχούς έκθεσης. Παράλληλα, η παράδοση εντάσσεται ενεργά στη διαμόρφωση της ταυτότητας: Σύμφωνα με τη θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας, οι άνθρωποι επιδιώκουν να προσδιορίσουν τον εαυτό τους μέσα από τις ομάδες στις οποίες ανήκουν. Η προβολή παραδοσιακών εθίμων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λειτουργεί ως ένδειξη πολιτισμικής συνέχειας και κοινωνικής ένταξης, ενώ ταυτόχρονα ενισχύει την εικόνα του ‘’ανήκειν’’. Ωστόσο, αυτή η διαδικασία δεν είναι ουδέτερη, καθώς συχνά συνοδεύεται από επιλεκτική παρουσίαση της πραγματικότητας. Σήμερα, τα άτομα υιοθετούν ρόλους και διαχειρίζονται την εικόνα τους ανάλογα με το κοινωνικό πλαίσιο, ενώ στην προκειμένη περίπτωση, η παράδοση μετατρέπεται σε σκηνή όπου προβάλλεται μια εξιδανικευμένη εκδοχή της», εξηγεί η κ. Παπακίτσου.
Όπως τονίζει η ίδια, «αυτή η διαδικασία που υιοθετείται, δεν είναι χωρίς κόστος. Η επιλεκτική παρουσίαση της πραγματικότητας δημιουργεί μια εξιδανικευμένη εικόνα, η οποία ενισχύει την κοινωνική σύγκριση. Η συνεχής έκθεση σε ‘τέλειες’ εικόνες μπορεί να οδηγήσει σε άγχος ή αίσθημα ανεπάρκειας. Έτσι, η παράδοση, αντί να αποτελεί μόνο πηγή χαράς, μπορεί να μετατραπεί σε πεδίο αξιολόγησης. Η συμμετοχή στα έθιμα δεν καθοδηγείται πλέον αποκλειστικά από εσωτερικά κίνητρα, αλλά και από την ανάγκη για αναγνώριση».
Παράδοση και social media
Η λαογράφος Δρ. Αικατερίνη Πολυμέρου - Καμηλάκη δίνει μια πιο ευρεία εικόνα. Τοποθετεί το θέμα σε πολιτισμικό και ιστορικό πλαίσιο. Για την ίδια, τα social media δεν είναι απειλή αλλά μετατρέπονται σε μέσο προβολής.
Όπως εξηγεί, «Τα κοινωνικά δίκτυα είναι μέσα που ενισχύουν και προβάλλουν τον πολιτισμό, όχι φορείς και δημιουργοί του». Υπενθυμίζει μάλιστα ότι η αλλαγή δεν ξεκίνησε τώρα. Είχε αρχίσει ήδη από την εποχή της τηλεόρασης, που οδήγησε σε μια μορφή ομογενοποίησης των εθίμων.
Σημαντικό ρόλο παίζει και η ψηφιοποίηση. Η παρουσίαση συλλογών, δρωμένων και εκθεμάτων στο διαδίκτυο ανοίγει τον δρόμο σε ένα παγκόσμιο κοινό. Σε ανθρώπους που δεν μπορούν να τα δουν από κοντά.
Την ίδια στιγμή, όπως σημειώνει, τα τελευταία χρόνια υπάρχει στροφή προς την τοπικότητα και την προστασία της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Τα social media συμβάλλουν σε αυτό. Ειδικά για τους νεότερους, που περνούν περισσότερο χρόνο σε αυτά.
Παράλληλα, αναδεικνύεται και ένα κενό. Η αλυσίδα μετάδοσης από τους παλαιότερους στους νεότερους έχει, σε μεγάλο βαθμό, διακοπεί. Στη θέση της έχουν μπει η εκπαίδευση και τα μέσα επικοινωνίας.
Ωστόσο, η ίδια θέτει ένα σαφές όριο. «Τα κοινωνικά δίκτυα δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την βιωματική συμμετοχή σε ζωντανά έθιμα…». Και συμπληρώνει πως η όποια εμπορευματοποίηση μπορεί να είναι θεμιτή, αρκεί να γίνεται με σεβασμό.
Το βασικό είναι άλλο. Το ψηφιακό «σαν» δεν μπορεί να γίνει πραγματικό «είναι».
Όπως επισημαίνει, η μετάβαση από την πραγματική ζωή στην εικονική εμπειρία μειώνει την προσωπική επαφή ιδιαίτερα σε περιόδους όπως η Μεγάλη Εβδομάδα, όπου κυριαρχεί η κατάνυξη και το συναίσθημα.
Ανάμεσα σε δύο κόσμους: Η νέα γενιά και η επανανοηματοδότηση
Κατά τον Ευθύμιο Κάλφα οι νέοι δεν γυρίζουν την πλάτη στην παράδοση. Την φέρνουν στα μέτρα τους. Τη μεταφράζουν στη δική τους γλώσσα. Όπως λέει «οι νέοι δεν απορρίπτουν την παράδοση, την επαναλανσάρουν…». Θα πάνε στην εκκλησία, αλλά θα ανεβάσουν και ένα story.
Η εμπειρία είναι διπλή. Και βιωματική και ψηφιακή. Και δεν είναι απαραίτητα αντίφαση. Είναι ένας διαφορετικός τρόπος συμμετοχής.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, προκύπτουν και στιγμές με χιούμορ. Όπως λέει, όταν προσπαθεί να τραβήξει «αυθόρμητο» βίντεο και πίσω γίνεται καβγάς για την πέτσα του αρνιού. Η πραγματικότητα μπαίνει πάντα στο πλάνο.
Παρά τις αλλαγές, η ουσία δεν αλλάζει. Δεν βρίσκεται στην τέλεια εικόνα αλλά στην παρουσία.
«Δεν χρειάζεται να τα ζήσεις τέλεια… Αρκεί να είσαι εκεί», λέει. Και ίσως αυτό είναι το πιο σημαντικό!
