Οι επιχειρήσεις, που ξεκίνησαν τα ξημερώματα της 28ης Φεβρουαρίου από ΗΠΑ και Ισραήλ εναντίον στρατιωτικών και πολιτικών στόχων στο Ιράν μετατοπίζουν την κατάσταση από μία «συγκρουσιακή κλιμάκωση» σε έναν στρατηγικό μετασχηματισμό.
Η είδηση, που κυριαρχεί πλέον διεθνώς, είναι ότι ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, έχει σκοτωθεί στις επιθέσεις αυτές.
Η κεντρική ερώτηση δεν είναι πλέον μόνο στρατιωτική: Μιλάμε για μια πολιτική και θεσμική κρίση χωρίς προηγούμενο για το ισλαμικό καθεστώς. Διότι στο ιρανικό σύστημα ο ανώτατος ηγέτης δεν είναι απλώς πολιτικός αρχηγός, αποτελεί τη θεσμική ενσάρκωση της αρχής velāyat-e faqīh, δηλαδή της «κυριαρχίας του ισλαμικού νόμου». Η απώλειά του δεν είναι απώλεια προσώπου, αλλά πλήγμα στον ίδιο τον πυρήνα νομιμοποίησης του καθεστώτος.
Οι επιθέσεις της 28ης Φεβρουαρίου δεν περιορίστηκαν σε υποδομές. Σύμφωνα με τις πιο πρόσφατες πληροφορίες, χτυπήθηκε ο στελεχιακός κορμός της ιρανικής ηγεσίας, με αποτέλεσμα τον θάνατο όχι μόνο του Χαμενεΐ αλλά και ανώτερων αξιωματούχων. Η απώλεια του ίδιου του ανώτατου ηγέτη εκτινάσσει το γεγονός από στρατιωτικό πλήγμα σε πολιτικό σοκ αμφισβήτησης της νομιμοποίησης του θεοκρατικού πυρήνα.
Αυταρχικά καθεστώτα μπορεί να επιβιώνουν σε εξωτερικά σοκ. Όταν όμως πλήττεται το πρόσωπο που εκφράζει το σύστημα εξουσίας, ο μύθος του «ανίκητου» καταρρέει. Σε αυτό το κενό, ο ρόλος των Φρουρών της Επανάστασης καθίσταται καθοριστικός: Θα στηρίξουν τη θεσμική συνέχεια ή θα επιβάλουν μια ακόμη βαθύτερη στρατιωτικοποίηση της εξουσίας, παραμερίζοντας το παραδοσιακό ιερατείο;
Η απώλεια του Χαμενεΐ δεν αναδεικνύει μόνο στρατιωτική αδυναμία... Φέρνει στο προσκήνιο ένα εσωτερικό κενό εξουσίας.
Προηγούμενες διαμαρτυρίες και κοινωνικές κρίσεις ήταν ήδη δείγματα βαθιάς κόπωσης απέναντι στη θεοκρατική ηγεμονία. Τώρα αυτή η κόπωση μπορεί να μεταφραστεί σε ανοιχτή αμφισβήτηση της δομής εξουσίας. Οι νεότερες γενιές δεν αποδέχονται μηχανιστικές μεταβιβάσεις εξουσίας. Ο φόβος, που επέβαλλε τη συμμόρφωση σε εκατομμύρια πολίτες, ενδέχεται να έχει υποστεί ανεπανόρθωτη φθορά.
Η ιστορία δείχνει ότι σε εξωτερικές απειλές, τα αυταρχικά καθεστώτα επιχειρούν εθνική συσπείρωση. Όταν όμως η απώλεια αφορά τον ίδιο τον πυρήνα εξουσίας, το αφήγημα αποδυναμώνεται.
Η απώλεια του Χαμενεΐ δεν αφήνει απλώς στρατηγικό κενό στην Τεχεράνη, αλλά δημιουργεί κίνδυνο αποσυντονισμού στο δίκτυο των πληρεξουσίων (proxies) του Ιράν στην περιοχή. Οργανώσεις όπως η Χεζμπολάχ και οι Χούθι έχουν αναπτύξει επιχειρησιακή αυτονομία, όμως η απουσία του κεντρικού ιδεολογικού και χρηματοδοτικού πυρήνα μπορεί να οδηγήσει σε εσωτερικές αναδιατάξεις, ανταγωνισμούς ή διαφοροποιήσεις στρατηγικής. Δεν μιλάμε αναγκαστικά για κατάρρευση, μιλάμε για περίοδο αστάθειας και αναπροσαρμογής.
Η Ισλαμική Δημοκρατία εισέρχεται σε κρίση ηγεσίας χωρίς σαφώς καθορισμένο διάδοχο. Σύμφωνα με το σύνταγμα, η Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων είναι αρμόδια για την εκλογή νέου ανώτατου ηγέτη, ενώ προβλέπεται συλλογική προσωρινή διακυβέρνηση. Στην πράξη όμως, η διαδικασία δεν είναι απλώς νομική αλλά βαθιά πολιτικά ελεγχόμενη, με το Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) να διαθέτει καθοριστικό βάρος στην τελική ισορροπία.
Η επόμενη φάση δεν αφορά μόνο εξωτερική αντιπαράθεση αλλά εσωτερική αναμέτρηση θρησκευτικών, πολιτικών και στρατιωτικών δυνάμεων. Το χάσμα μεταξύ όσων επιδιώκουν διατήρηση της θεοκρατικής δομής και εκείνων που βλέπουν ευκαιρία για ριζική αναθεώρηση μπορεί να οδηγήσει σε σφοδρή εσωτερική σύγκρουση.
Σε περιφερειακό επίπεδο, μια αποσταθεροποίηση στην Τεχεράνη αναδιατάσσει άμεσα το ισοζύγιο δυνάμεων στον Περσικό Κόλπο και επηρεάζει τη σχέση Δύσης-Τουρκίας-αραβικού κόσμου. Μια αποδυνάμωση του ιρανικού άξονα στερεί από την Άγκυρα έναν περιφερειακό παράγοντα εξισορρόπησης που λειτουργούσε συμπληρωματικά στη στρατηγική της ρευστότητας. Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί νέα δεδομένα, που η Αθήνα οφείλει να παρακολουθεί σε πραγματικό χρόνο.
Η εκτίμηση ότι τα στρατιωτικά πλήγματα δεν συνιστούν από μόνα τους μηχανισμό ανατροπής παραμένει θεμελιωδώς ορθή. Ωστόσο, η δολοφονία του Χαμενεΐ αλλάζει ριζικά το πλαίσιο. Δεν πρόκειται πλέον για στρατιωτική πίεση αλλά για δομική αποσταθεροποίηση.
Το ερώτημα για το καθεστώς της Τεχεράνης δεν είναι αν θα αντέξει τους βομβαρδισμούς. Είναι αν μπορεί να επιβιώσει από την απώλεια του ίδιου του θεσμικού και ιδεολογικού του πυρήνα χωρίς να μεταβληθεί βαθιά –ίσως ανεπιστρεπτί– η φύση του...
