Στην τουρκική στρατηγική σκέψη υπάρχει ένας όρος που επανέρχεται διαρκώς, άλλοτε ρητά και άλλοτε υπόγεια: το λεγόμενο «Σύνδρομο των Σεβρών».
Πρόκειται για τον ιστορικό φόβο ότι μεγάλες δυνάμεις επιδιώκουν να περιορίσουν, να περικυκλώσουν ή ακόμη και να διαμελίσουν την Τουρκία, όπως επιχείρησε να κάνει η Συνθήκη των Σεβρών το 1920 μετά την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο.
Φυσικά, κανείς σήμερα δεν σχεδιάζει μια νέα συνθήκη με εκείνο το όνομα. Όμως οι γεωπολιτικές εξελίξεις των τελευταίων μηνών στη Μέση Ανατολή, σε συνδυασμό με την αίσθηση –που είναι έντονη στην τουρκική πολιτική ρητορική– μιας «προδοσίας» από τη Δύση, φαίνεται να ενεργοποιούν ακριβώς εκείνα τα ανακλαστικά, που στην τουρκική στρατηγική κουλτούρα συνδέονται με τον φόβο των «νέων Σεβρών». Όχι ως νομικό κείμενο, αλλά ως γεωπολιτική πραγματικότητα.
Δεν είναι τυχαίο ότι σε αναλύσεις διεθνών think tanks, όπως το Carnegie Endowment ή το Brookings Institution, επισημαίνεται ότι ο φόβος της «περικύκλωσης» αποτελεί διαχρονικό στοιχείο της τουρκικής στρατηγικής κουλτούρας. Η ιδέα ότι εξωτερικές δυνάμεις επιδιώκουν να περιορίσουν τη γεωπολιτική της επιρροή εξακολουθεί να επηρεάζει βαθιά τόσο την τουρκική πολιτική ελίτ όσο και τη δημόσια συζήτηση στη χώρα.
Το μέτωπο της Συρίας
Η συριακή κρίση αποτελεί το πρώτο και ίσως πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Για την Άγκυρα, η Συρία δεν είναι απλώς ένα μέτωπο αστάθειας. Είναι το πεδίο όπου διακυβεύεται η αποτροπή μιας κουρδικής οντότητας που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως στρατηγικό προηγούμενο για το κουρδικό ζήτημα μέσα στην ίδια την Τουρκία.
Για την τουρκική στρατηγική σκέψη, το ενδεχόμενο μιας κουρδικής οντότητας στη Βόρεια Συρία δεν αποτελεί απλώς μια τοπική απειλή. Συνδέεται με τον ευρύτερο φόβο δημιουργίας ενός διασυνοριακού κουρδικού χώρου, που θα εκτείνεται από τη Βόρεια Συρία έως το Ιρακινό Κουρδιστάν, δημιουργώντας μια γεωπολιτική πραγματικότητα που η Άγκυρα θεωρεί υπαρξιακή απειλή.
Η παρουσία αμερικανικών δυνάμεων και η στήριξη των Κούρδων της Συρίας από την Ουάσιγκτον ερμηνεύονται από την Άγκυρα ως μια συνειδητή προσπάθεια της Δύσης να «ακρωτηριάσει» τη μελλοντική τουρκική ισχύ.
Την ίδια στιγμή, η ένταση ανάμεσα στην Τουρκία και στο Ισραήλ προσθέτει ένα δεύτερο επίπεδο ανησυχίας. Τα ισραηλινά πλήγματα στη Συρία περιορίζουν στην πράξη τα περιθώρια ελιγμών της Τουρκίας.
Αλλά ο πραγματικός «εφιάλτης» βρίσκεται βαθύτερα, στον πόλεμο στο Ιράν. Αν το ιρανικό καθεστώς αποσταθεροποιηθεί ή αν η περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφαλείας επανασχεδιαστεί χωρίς τη συμμετοχή της Τουρκίας, η Άγκυρα κινδυνεύει να βρεθεί μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα που δεν θα ελέγχει και στην οποία άλλοι περιφερειακοί παίκτες –από το Ισραήλ έως τα αραβικά κράτη του Κόλπου– θα καθορίζουν τους κανόνες.
«Οικονομική περικύκλωση»
Το Σύνδρομο των Σεβρών, ωστόσο, δεν περιορίζεται στα χερσαία σύνορα. Τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει μια έντονη οικονομική και ενεργειακή διάσταση.
Η Άγκυρα βλέπει με καχυποψία τη δημιουργία ενεργειακών και εμπορικών διαδρόμων που την παρακάμπτουν, όπως ο ενεργειακός σχεδιασμός της Ανατολικής Μεσογείου ή ο νέος εμπορικός διάδρομος Ινδίας-Μέσης Ανατολής-Ευρώπης.
Για την τουρκική ηγεσία, ο αποκλεισμός της από τους ενεργειακούς και εμπορικούς χάρτες της περιοχής ισοδυναμεί με έναν «οικονομικό στραγγαλισμό» που θυμίζει –στην τουρκική ανάγνωση– τις αποικιοκρατικές μεθόδους του παρελθόντος.
Σε αυτό το πλαίσιο, το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» δεν είναι απλώς μια επεκτατική θεωρία. Αποτελεί την τουρκική απάντηση σε αυτό που η ίδια θεωρεί ως τη «ναυτική Συνθήκη των Σεβρών».
Η Τουρκία αισθάνεται ότι επιχειρείται ο εγκλωβισμός της στις μικρασιατικές ακτές και η απώλεια κάθε πρόσβασης σε ζωτικούς πόρους και θαλάσσιες οδούς.
Η «προδοσία» της Δύσης
Η αίσθηση της περικύκλωσης ενισχύεται από τη διατάραξη των σχέσεων με τη Δύση. Ο αποκλεισμός από το πρόγραμμα των F-35, οι κυρώσεις και η αμυντική ενίσχυση της Ελλάδας και της Κύπρου από τις ΗΠΑ μεταφράζονται από την τουρκική στρατηγική σκέψη ως ένδειξη ότι η Δύση επιχειρεί να διαμορφώσει μια νέα ισορροπία ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο χωρίς την Τουρκία.
Η ειρωνεία είναι ότι σε μεγάλο βαθμό η ίδια η τουρκική στρατηγική συνέβαλε στη δημιουργία αυτού του περιβάλλοντος. Η πολιτική των παρεμβάσεων, η σύγκρουση με το Ισραήλ, η αντιπαράθεση με αραβικά κράτη και η επιμονή στον αναθεωρητισμό έχουν οδηγήσει την Άγκυρα σε μια ολοένα πιο σύνθετη θέση, όπου η επιθετικότητα που επιδεικνύει για να αποφύγει την περικύκλωση τελικά την προκαλεί.
Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν κάποιος σχεδιάζει μια νέα Συνθήκη των Σεβρών. Το ερώτημα είναι αν οι περιφερειακές εξελίξεις δημιουργούν μια πραγματικότητα η οποία, από την οπτική της Άγκυρας, θυμίζει επικίνδυνα το ιστορικό εκείνο τραύμα.
Η Τουρκία επιχειρεί με κάθε μέσο να αποτρέψει έναν κόσμο στον οποίο άλλοι παίκτες θα καθορίζουν τις εξελίξεις γύρω της. Όμως η σκληρή γεωπολιτική πραγματικότητα δείχνει ότι η Άγκυρα βρίσκεται αντιμέτωπη με τον μεγαλύτερο φόβο της: να πάψει να είναι ο αδιαμφισβήτητος περιφερειακός ηγεμόνας και να μετατραπεί σε έναν από τους πολλούς παίκτες μιας περιοχής που δεν την εμπιστεύεται πια.
