Ο Βλαντιμίρ Πούτιν βρέθηκε την Πέμπτη (13/8) για πρώτη φορά στις Κουρίλες, στο νησιωτικό σύμπλεγμα του βορειοδυτικού Ειρηνικού που βρίσκεται υπό ρωσικό έλεγχο από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά παραμένει στο επίκεντρο μιας μακρόχρονης εδαφικής διαμάχης με την Ιαπωνία.
Η παρουσία του Ρώσου προέδρου εκεί προκάλεσε άμεση αντίδραση από το Τόκιο. Η ιαπωνική κυβέρνηση κάλεσε τον Ρώσο πρέσβη για εξηγήσεις, ενώ η πρωθυπουργός Σανάε Τακάιτσι χαρακτήρισε την επίσκεψη «απολύτως απαράδεκτη». Η απάντηση της Μόσχας ήταν εξίσου σκληρή, με τη ρωσική πλευρά να απορρίπτει τις ιαπωνικές διαμαρτυρίες ως «νομικά αβάσιμες».
Ο Πούτιν επέλεξε το Ιτούρουπ, ένα από τα τέσσερα νοτιότερα νησιά τα οποία η Ιαπωνία αποκαλεί «Βόρεια Εδάφη» και θεωρεί ότι της ανήκουν. Εκεί επισκέφθηκε σχολείο, νοσοκομείο και μονάδα επεξεργασίας ψαριών.
Η εικόνα, ωστόσο, είχε σαφή πολιτική διάσταση. Ο Ρώσος πρόεδρος εμφανίστηκε αυτοπροσώπως σε μια περιοχή της οποίας η κυριαρχία αμφισβητείται ανοιχτά από μια από τις σημαντικότερες συμμάχους των ΗΠΑ στην Ασία.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η κίνηση θα προκαλούσε ένταση. Αυτό ήταν δεδομένο. Το κρίσιμο είναι γιατί η Μόσχα επέλεξε να ανεβάσει τους τόνους τώρα, ενώ ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζει να βαραίνει τις σχέσεις της Ρωσίας με τη Δύση.
Μια διαμάχη που ξεπερνά τα 80 χρόνια
Η αντιπαράθεση Ρωσίας και Ιαπωνίας για τις Κουρίλες έχει βαθιές ιστορικές ρίζες.
Με τη Συνθήκη του Σιμόντα το 1855, η συνοριακή γραμμή τοποθετήθηκε ανάμεσα στα νησιά Ιτούρουπ και Ουρούπ. Το Ιτούρουπ ανήκε τότε στην Ιαπωνία, ενώ το Ουρούπ και τα βορειότερα νησιά βρίσκονταν στη ρωσική πλευρά.
Η εικόνα άλλαξε στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Τον Αύγουστο του 1945, η Σοβιετική Ένωση εισέβαλε στη Σαχαλίνη και στις Κουρίλες, καταλαμβάνοντας ολόκληρη την αλυσίδα των νησιών. Μέχρι τις αρχές Σεπτεμβρίου η περιοχή είχε τεθεί υπό σοβιετικό έλεγχο, ενώ ως το 1949 περίπου 17.000 Ιάπωνες κάτοικοι είχαν απομακρυνθεί προς το Χοκάιντο.
Η Ρωσία θεωρεί ότι η μεταπολεμική διευθέτηση κατοχύρωσε οριστικά την κυριαρχία της. Η Ιαπωνία, από την άλλη πλευρά, επιμένει ότι τα τέσσερα νοτιότερα νησιά δεν αποτελούσαν μέρος των Κουρίλων και, κατά συνέπεια, δεν πέρασαν νόμιμα στη σοβιετική κυριαρχία.
Το νομικό κενό του 1951
Στη Συνθήκη Ειρήνης του Σαν Φρανσίσκο το 1951, η Ιαπωνία παραιτήθηκε από «κάθε δικαίωμα, τίτλο και αξίωση στις Κουρίλες νήσους».
Η διατύπωση όμως άφησε ανοιχτό ένα κρίσιμο ζήτημα: δεν καθόριζε σε ποιο κράτος περνούσαν τα νησιά. Επιπλέον, η Σοβιετική Ένωση δεν υπέγραψε τη συνθήκη.
Πάνω σε αυτό το κενό στηρίζεται μεγάλο μέρος της σημερινής ιαπωνικής επιχειρηματολογίας. Το Τόκιο υποστηρίζει ότι τα τέσσερα νότια νησιά δεν ανήκουν στην έννοια των «Κουρίλων» από τις οποίες παραιτήθηκε η Ιαπωνία και εξακολουθεί να τα αντιμετωπίζει ως «Βόρεια Εδάφη».
Η Μόσχα δεν αφήνει κανένα περιθώριο για τέτοια ερμηνεία. Για τη ρωσική ηγεσία, τα νησιά αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της Ρωσίας.
Το αποτέλεσμα είναι μια διαφορά που επιβιώνει επί 81 χρόνια και συνεχίζει να μπλοκάρει την πλήρη εξομάλυνση των σχέσεων ανάμεσα στις δύο χώρες.
Γιατί δεν υπάρχει ακόμη συνθήκη ειρήνης
Η πιο παράδοξη πλευρά της υπόθεσης είναι ότι Ρωσία και Ιαπωνία δεν έχουν υπογράψει μέχρι σήμερα επίσημη συνθήκη ειρήνης για τον τερματισμό του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου μεταξύ τους.
Το 1956, η Κοινή Σοβιετο-Ιαπωνική Διακήρυξη αποκατέστησε τις διπλωματικές σχέσεις και άνοιξε ένα παράθυρο συμβιβασμού. Η Μόσχα είχε δεσμευτεί να παραδώσει τα δύο μικρότερα νησιά, Σικοτάν και Χαμπομάι, μετά την υπογραφή μιας συμφωνίας ειρήνης.
Το Τόκιο δεν αποδέχθηκε την πρόταση ως τελική λύση. Τα δύο νησιά αντιπροσωπεύουν μόλις περίπου το 7% της συνολικής αμφισβητούμενης έκτασης.
Ακολούθησαν δεκαετίες διαπραγματεύσεων χωρίς αποτέλεσμα. Το 1998, ο Μπόρις Γέλτσιν και ο τότε Ιάπωνας πρωθυπουργός Κεϊζό Ομπούτσι έθεσαν ως στόχο την ολοκλήρωση μιας ειρηνευτικής συμφωνίας σε διάστημα 14 μηνών, χωρίς όμως να το πετύχουν.
Ακόμη και ο ίδιος ο Πούτιν είχε κατά καιρούς αφήσει ανοιχτή την πόρτα μιας συνεννόησης. Η πιο προχωρημένη προσπάθεια των τελευταίων ετών έγινε επί Σίνζο Άμπε, όταν το 2018 οι δύο πλευρές συμφώνησαν να επιταχύνουν τις συνομιλίες με βάση τη Διακήρυξη του 1956.
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 άλλαξε πλήρως τα δεδομένα.
Τον Μάρτιο της ίδιας χρονιάς, η Μόσχα ανακοίνωσε ότι αποχωρεί από τις συνομιλίες για τη συνθήκη ειρήνης. Κατηγόρησε μάλιστα το Τόκιο για «αντιρωσική» πολιτική, μετά την επιβολή ιαπωνικών κυρώσεων εναντίον της Ρωσίας.
Γιατί επέλεξε αυτή τη στιγμή ο Πούτιν
Η ημερομηνία της επίσκεψης μόνο ουδέτερη δεν ήταν.
Ο Πούτιν πήγε στις Κουρίλες στις 13 Αυγούστου, δύο ημέρες πριν από τη συμπλήρωση 81 χρόνων από τη συνθηκολόγηση της Ιαπωνίας και λίγες ημέρες μετά την επέτειο της σοβιετικής εισβολής στα νησιά τον Αύγουστο του 1945.
Ο ιστορικός συμβολισμός είναι προφανής.
Παράλληλα, η επίσκεψη δεν ήρθε από μόνη της. Νωρίτερα ο Ρώσος πρόεδρος είχε βρεθεί στη Σαχαλίνη, όπου το ρωσικό ναυτικό πραγματοποιούσε στρατιωτικές ασκήσεις με δεκάδες πολεμικά πλοία και αεροσκάφη, καθώς και περισσότερους από 13.000 στρατιώτες.
Το μήνυμα δεν χρειάζεται ιδιαίτερη αποκωδικοποίηση. Η Ρωσία παρουσιάζει τις Κουρίλες όχι απλώς ως έδαφος που θεωρεί δικό της, αλλά ως κομμάτι μιας ευρύτερης στρατηγικής ζώνης ασφαλείας στον Ειρηνικό.
Και ο πρώτος αποδέκτης είναι η Ιαπωνία.
Το μήνυμα προς την κυβέρνηση Τακάιτσι
Η σημερινή Ιαπωνία έχει απομακρυνθεί αισθητά από την πολιτική που ακολουθούσε πριν από μία δεκαετία απέναντι στη Ρωσία.
Το Τόκιο έχει ενισχύσει τη στρατιωτική συνεργασία με τις ΗΠΑ, έχει υιοθετήσει πιο σκληρή αμυντική γραμμή και αντιμετωπίζει πλέον τη Ρωσία ως έναν από τους βασικούς παράγοντες αστάθειας στην Ανατολική Ασία.
Η κυβέρνηση της Σανάε Τακάιτσι κινείται σε αυτή την κατεύθυνση και έχει στηρίξει τις κυρώσεις εναντίον της Μόσχας.
Η απάντηση του Κρεμλίνου είναι εξίσου καθαρή: όσο η Ιαπωνία ενισχύει την αμυντική της συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες, η Ρωσία θα απαντά με μεγαλύτερη στρατιωτική παρουσία στην Άπω Ανατολή.
Και πάνω απ’ όλα, η Μόσχα θέλει να καταστήσει σαφές ότι δεν συζητά υποχώρηση στο εδαφικό ζήτημα.
Οι Κουρίλες είναι πολύ περισσότερα από τέσσερα νησιά
Αν η αντιπαράθεση περιοριστεί μόνο στο ιστορικό ποιος κατείχε ποιο νησί και πότε, χάνεται μεγάλο μέρος της γεωπολιτικής σημασίας της περιοχής.
Το αρχιπέλαγος εκτείνεται από το Χοκάιντο έως την Καμτσάτκα και βρίσκεται σε θέση που συνδέει τη Θάλασσα του Οχότσκ με τον ανοιχτό Ειρηνικό.
Για τη Ρωσία, αυτό μεταφράζεται σε έλεγχο σημαντικών θαλάσσιων διαδρομών, άμυνα της Άπω Ανατολής και δυνατότητα ενίσχυσης της στρατιωτικής παρουσίας της στον Ειρηνικό.
Η Μόσχα έχει επενδύσει συστηματικά στη στρατιωτικοποίηση των Κουρίλων. Από το 2021 είχε ανακοινώσει μεγάλα έργα στρατιωτικών υποδομών, μεταξύ άλλων στο Ιτούρουπ και στο Κουνασίρ.
Η σημαία και η ιστορική διεκδίκηση είναι μόνο η μία πλευρά. Η άλλη αφορά βάσεις, θαλάσσιες προσβάσεις και στρατηγικό βάθος.
Στο παιχνίδι και η Κίνα
Η εξίσωση γίνεται ακόμη πιο σύνθετη λόγω της Κίνας.
Η Ιαπωνία βρίσκεται πλέον απέναντι σε ένα περιβάλλον ασφαλείας όπου η Ρωσία, η Κίνα και η Βόρεια Κορέα αποτελούν διαφορετικές αλλά αλληλένδετες πηγές πίεσης.
Την ίδια ώρα, η στρατιωτική συνεργασία Μόσχας και Πεκίνου έχει ενισχυθεί, με τις δύο χώρες να αυξάνουν τις κοινές δραστηριότητές τους στον Ειρηνικό.
Η Ρωσία δεν χρειάζεται να διατυπώσει ανοιχτή απειλή προς την Ιαπωνία. Αρκεί να αποδείξει ότι μπορεί να ενισχύει τις δυνάμεις της σε μια περιοχή όπου το Τόκιο ήδη θεωρεί ότι το στρατηγικό περιβάλλον γίνεται όλο και πιο ασφυκτικό.
Το γεγονός ότι η επίσκεψη Πούτιν ακολούθησε μεγάλες στρατιωτικές ασκήσεις κάνει αυτή την ανάγνωση ακόμη πιο ισχυρή.
Μήνυμα και προς τη Δύση
Οι Κουρίλες δεν αφορούν μόνο τις σχέσεις Ρωσίας και Ιαπωνίας.
Η επίσκεψη έγινε την ώρα που η Μόσχα βρίσκεται σε σφοδρή αντιπαράθεση με τη Δύση λόγω της Ουκρανίας και θέλει να δείξει ότι οι κυρώσεις δεν την αναγκάζουν να υποχωρήσει σε ζητήματα εδαφικής κυριαρχίας.
Η λογική που επιδιώκει να προβάλλει το Κρεμλίνο είναι ευθεία: η Ρωσία δεν διαπραγματεύεται εδάφη επειδή βρίσκεται υπό διεθνή πίεση.
Το μήνυμα που εκπέμπεται από τις Κουρίλες συνδέεται έτσι, έστω έμμεσα, και με την Ουκρανία.
Για το Κρεμλίνο, η εικόνα του Ρώσου προέδρου σε ένα αμφισβητούμενο νησί λειτουργεί ως επίδειξη ότι οι κυρώσεις και η διπλωματική πίεση δεν αλλάζουν τις ρωσικές εδαφικές θέσεις.
Και μήνυμα στο εσωτερικό της Ρωσίας
Η επίσκεψη έχει και σαφή εσωτερική πολιτική χρησιμότητα.
Ο Πούτιν εμφανίζεται σε ένα απομακρυσμένο αλλά στρατηγικά σημαντικό κομμάτι της ρωσικής επικράτειας, επισκέπτεται υποδομές και κατοίκους και επαναλαμβάνει μέσω των εικόνων ότι οι Κουρίλες είναι ρωσικές.
Σε μια περίοδο πολέμου, δυτικών κυρώσεων και διαρκούς αντιπαράθεσης με τις ΗΠΑ και την Ευρώπη, το συγκεκριμένο υλικό τροφοδοτεί το αφήγημα μιας Ρωσίας που κρατά τον έλεγχο και δεν κάνει πίσω απέναντι στις εξωτερικές πιέσεις.
Το παράδοξο του Sakhalin-2
Παρά τη βαθιά πολιτική ρήξη, οι δεσμοί Ρωσίας και Ιαπωνίας δεν έχουν εξαφανιστεί πλήρως.
Χαρακτηριστικό είναι το ενεργειακό έργο Sakhalin-2, στο οποίο εξακολουθούν να συμμετέχουν ιαπωνικές εταιρείες και το οποίο παραμένει σημαντική πηγή υγροποιημένου φυσικού αερίου, LNG, για την Ιαπωνία.
Εδώ βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της σχέσης τους.
Πολιτικά και στρατηγικά, οι δύο χώρες βρίσκονται σε σύγκρουση. Οικονομικά, ωστόσο, ορισμένοι δεσμοί παραμένουν ζωντανοί, επειδή καλύπτουν κρίσιμα συμφέροντα και των δύο πλευρών.
Η Ιαπωνία δυσκολεύεται να αποκοπεί πλήρως από τις ρωσικές ενεργειακές πηγές, ενώ η Μόσχα έχει κάθε λόγο να διατηρεί πρόσβαση σε μια από τις μεγαλύτερες αγορές της Ασίας.
Τι σημαίνει τελικά η επίσκεψη Πούτιν
Η μετάβαση του Βλαντιμίρ Πούτιν στις Κουρίλες δεν μεταβάλλει από μόνη της το καθεστώς των νησιών και φυσικά δεν εγκαινιάζει νέο γύρο συνομιλιών.
Στην πράξη, μάλλον απομακρύνει ακόμη περισσότερο ένα τέτοιο ενδεχόμενο.
Ο Ρώσος πρόεδρος επέλεξε να εμφανιστεί προσωπικά στο πιο ευαίσθητο εδαφικό σημείο των σχέσεων Ρωσίας και Ιαπωνίας, σε μια ημερομηνία φορτισμένη ιστορικά, μετά από μεγάλη στρατιωτική άσκηση και ενώ το Τόκιο ενισχύει τη συμμαχία του με τις ΗΠΑ.
Προς την Ιαπωνία, το μήνυμα είναι ότι η Μόσχα δεν αναγνωρίζει καμία αμφισβήτηση της κυριαρχίας της στα νησιά.
Προς τη Δύση, ότι η Ρωσία δεν προτίθεται να διαπραγματευτεί εδαφικά ζητήματα επειδή πιέζεται από κυρώσεις.
Και προς ολόκληρο τον Ειρηνικό, ότι παρά τον πόλεμο στην Ουκρανία, το Κρεμλίνο εξακολουθεί να αντιμετωπίζει την Άπω Ανατολή ως ζώνη στρατηγικής πρώτης γραμμής.
Οι Κουρίλες, λοιπόν, δεν είναι μια ξεχασμένη διαφορά που έμεινε από το 1945. Είναι ένα μικρό σε μέγεθος αλλά ιδιαίτερα κρίσιμο κομμάτι της νέας ισορροπίας ισχύος που διαμορφώνεται στην Ασία.
