Ο αγώνας του Καραμανλή, το γκριζάρισμα του Αιγαίου από τις κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ και ο διπλωματικός μαραθώνιος μεταξύ Νταβός, Μαδρίτης και Ελσίνκι συνθέτουν ένα ιστορικό πλαίσιο που συχνά παρουσιάζεται αποσπασματικά.
Οι τελευταίες εξελίξεις στο Αιγαίο, με τα τουρκικά προεδρικά διατάγματα για τα θαλάσσια πάρκα –παράνομα, όπως και το τουρκολιβυκό μνημόνιο– αποδεικνύουν ότι, μετά από δεκαετίες προκλήσεων, εντάσεων και γεωπολιτικών αλλαγών, συνεχίζουμε να μην έχουμε ολοκληρωμένη εικόνα των σχέσεων Ελλάδας-Τουρκίας, των σχέσεων Τουρκίας-ΕΕ και του πολιτικού και ιστορικού πλαισίου τους.
Τα γεγονότα παρουσιάζονται αποσπασματικά, όπως βολεύει το κάθε κόμμα, με αναλύσεις που επίσης στήνονται με τον ίδιο τρόπο. Αυτά που για πολιτικούς λόγους πρέπει να εξαφανιστούν, εξαφανίζονται με τη βεβαιότητα ότι ουδείς μπορεί να θυμάται τα πάντα, ενώ αυτά που πρέπει να ωραιοποιηθούν υπερπροβάλλονται προπαγανδιστικά. Επειδή, όμως, τα γεγονότα είναι πεισματάρικα και επειδή η Ιστορία έχει δείξει πως πολύ εύκολα και πολύ οδυνηρά μπορούμε να πάμε από το «οίκαδε» στον Σαγγάριο, ας κοιτάξουμε κατάματα την ιστορική πραγματικότητα.
- Τον Σεπτέμβριο του 1959, η Τουρκία υπέβαλε αίτηση για Συμφωνία Σύνδεσης με την τότε ΕΟΚ. Ηταν η χρονιά της υπογραφής των συμφωνιών της Ζυρίχης, στις 11 Φεβρουαρίου, μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, και του Λονδίνου, στις 19 Φεβρουαρίου, μεταξύ Βρετανίας, Ελλάδας, Τουρκίας, Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Με τις συμφωνίες αυτές τερματίστηκε η βρετανική κυριαρχία και ιδρύθηκε το ανεξάρτητο κυπριακό κράτος. «Είναι η ευτυχέστερη ημέρα της ζωής μου», είχε πει ο Κωνσταντίνος Καραμανλής.
Πολιτική αστάθεια και χούντα
- Χάρη στον Κωνσταντίνο Καραμανλή επιτεύχθηκε, στις 30 Μαρτίου 1961, η οριστική συμφωνία για τη σύνδεση της Ελλάδας με την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα υπό τη μορφή τελωνειακής ένωσης. Με την ΕΔΑ να διαφωνεί –να τα λέμε κι αυτά–, η Ελλάδα προηγήθηκε της Τουρκίας. Πλην, όμως, όλα ανεστάλησαν μετά την επιβολή της δικτατορίας των συνταγματαρχών.
- Τον Σεπτέμβριο του 1963 υπεγράφη η Συμφωνία Σύνδεσης της Τουρκίας με την ΕΟΚ, με σκοπό την οικονομική συνεργασία. Η Ελλάδα είχε φροντίσει να τα κάνει πάλι μούσκεμα: δολοφονία Λαμπράκη τον Μάιο, παραίτηση Καραμανλή και αναχώρησή του για το εξωτερικό τον Ιούνιο, υπηρεσιακή κυβέρνηση και εκλογές τον Νοέμβριο, με τον Γεώργιο Παπανδρέου να σχηματίζει κυβέρνηση μειοψηφίας.
- Στο μεταξύ, λίγο μετά την υπογραφή της Συμφωνίας Σύνδεσης, τον Δεκέμβριο του 1963, ξέσπασαν οι αιματηρές διακοινοτικές συγκρούσεις στην Κύπρο και χαράχθηκε η πράσινη γραμμή, προάγγελος των επόμενων δεινών.
- Στην Ελλάδα σκοτωνόμασταν μεταξύ μας και ξαναπηγαίναμε σε νέες εκλογές, τον Φεβρουάριο του 1964, τις οποίες κέρδισε η Ενωση Κέντρου. Τότε, δηλαδή με έναν χρόνο καθυστέρηση, ο Γεώργιος Παπανδρέου έστειλε, τον Οκτώβριο του 1964, την ελληνική μεραρχία στην Κύπρο, την οποία αργότερα απέσυρε η χούντα.
Ακολούθησαν το προδοτικό πραξικόπημα, οι «Αττίλες», η εισβολή και η κατοχή του βόρειου τμήματος της Μεγαλονήσου, η αποκατάσταση της Δημοκρατίας και η επιστροφή του Καραμανλή. Ακολούθησε, επίσης, η αποχώρηση από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ, όπου επιστρέψαμε το 1980, επί Γεωργίου Ράλλη. Αυτά είναι τα αποτελέσματα της πολιτικής αστάθειας και του αλληλοσπαραγμού.
- Την 1η Ιανουαρίου 1981, επίσης χάρη στον αγώνα του Κωνσταντίνου Καραμανλή, η Ελλάδα έγινε πλήρες μέλος της τότε ΕΟΚ. Ηταν τότε που κάποιοι φώναζαν «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο»…
Ο «μη πόλεμος» του Ανδρέα
- Τον Απρίλιο του 1987, η Τουρκία υπέβαλε επίσημο αίτημα για είσοδο στην ΕΟΚ. Είχε προηγηθεί, τον Μάρτιο, η έξοδος του τουρκικού ερευνητικού πλοίου «Σισμίκ», που οδήγησε σε μια μίνι κρίση, η οποία παρουσιάστηκε ως κατάσταση στα πρόθυρα πολέμου, με την Ελλάδα να θέτει σε επιφυλακή τις Ενοπλες Δυνάμεις της.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου έκρινε πως η κρίση έπρεπε να εκτονωθεί. Στις 30 Ιανουαρίου 1988 συναντήθηκε στο Νταβός της Ελβετίας με τον Τουργκούτ Οζάλ και υιοθετήθηκε η ιστορική φράση «μη πόλεμος». Η Ελλάδα δεσμεύθηκε να μην εκτελεί έρευνες στο Αιγαίο πέραν των έξι μιλίων της αιγιαλίτιδας ζώνης. Από τις συνομιλίες απουσίαζε το Κυπριακό, ενώ τη συμφωνία εκείνη για την αποφυγή των «μονομερών» ενεργειών εξακολουθεί να μνημονεύει η Τουρκία μέχρι σήμερα.
Λίγους μήνες μετά, στις 6 Ιουνίου 1988, ο Ανδρέας είπε το περίφημο mea culpa. Ερώτημα: Αυτά που έγιναν στο Νταβός το 1988 δεν ενίσχυσαν τη θέση της Τουρκίας έναντι της ΕΟΚ όσον αφορά το αίτημά της για ένταξη; Δεν έστειλαν ψευδές μήνυμα με το «μη πόλεμος», σαν να τα βρήκαμε; Προς τι, λοιπόν, η σημερινή ΠΑΣΟΚική «τουρκοφαγία»;
- Τον Ιανουάριο του 1995, Τουρκία και ΕΕ συμφώνησαν στη δημιουργία τελωνειακής ένωσης. Τη νύχτα της 25ης Δεκεμβρίου 1995 άρχισε η κρίση στα Ιμια. Στις 31 Ιανουαρίου 1996 ακολούθησαν η αποβίβαση των Τούρκων κομάντος, η απώλεια των γενναίων αξιωματικών Καραθανάση, Βλαχάκου και Γιαλοψού και η αμερικανική παρέμβαση, που κατέληξε στο «No ships, no troops, no flags».
Το γκριζάρισμα του Αιγαίου είχε πλέον δρομολογηθεί. Εκτοτε, και επί χρόνια, τουρκικές ακταιωροί επέστρεφαν σταθερά στα Ιμια, τουλάχιστον μία-δύο φορές τον μήνα, με τη μεγαλύτερη έξαρση το 2003 και τον Οκτώβριο του 2004, με έξι επεισόδια μέσα στον ίδιο μήνα.
Ο εμπρηστικός Γιλμάζ
Τον Μάιο του 1995, ο Γιλμάζ, ως πρόεδρος του κόμματος της «Μητέρας Πατρίδας», είχε δηλώσει πως «αν συνεχιστούν οι θρησκευτικές και πολιτιστικές πιέσεις στους μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης, τότε η Αγία Σοφία μπορεί να μετατραπεί σε τέμενος».
Τον Μάρτιο του 1996 ζήτησε την έναρξη διαλόγου με την Ελλάδα, επαναλαμβάνοντας, ωστόσο, την επιθυμία της Αγκυρας για διάλογο χωρίς όρους, συμπεριλαμβανομένων των θεμάτων της 4ης Στρατιάς και του αφοπλισμού των νησιών. Τον ίδιο μήνα, η Τουρκία ανακοίνωσε προς την ιταλική προεδρία ότι αναγνωρίζει μόνο τις διεθνείς συμβάσεις που η ίδια έχει υπογράψει. Αμφισβήτησε έτσι εμμέσως τη Συνθήκη των Παρισίων του 1947 για την παράδοση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα, στην οποία, όπως και σήμερα υποστηρίζει, η Τουρκία δεν ήταν συμβαλλόμενο μέρος.
Τον Μάιο του 1996, σε συνέντευξή του στο MEGA, ο Γιλμάζ δήλωσε πως το Αιγαίο δεν είναι ελληνική θάλασσα και ότι πιστεύει πως καμία ελληνική κυβέρνηση δεν θα τολμήσει να επεκτείνει τα ελληνικά χωρικά ύδατα στα 12 μίλια. Πρόσθεσε ότι υπάρχουν βραχονησίδες, το καθεστώς των οποίων παραμένει αδιευκρίνιστο στη Συνθήκη της Λωζάννης. Λίγο αργότερα, τον Ιούνιο του 1996, αποκάλεσε «αντικείμενο πολιτικής διένεξης» το καθεστώς της Γαύδου και κάλεσε την Αθήνα να διαπραγματευτεί με την Αγκυρα, ώστε να ξεκαθαριστεί το καθεστώς κυριαρχίας σε ορισμένες νησίδες και βραχονησίδες του Αιγαίου.
- Τον Ιανουάριο του 1997, έναν χρόνο ακριβώς μετά τα Ιμια, η Αγκυρα, με επίσημη ανακοίνωση του υπουργείου Εξωτερικών της, έθεσε και πάλι ζήτημα αμφισβητούμενων περιοχών στο Αιγαίο. Αναγνώριζε ως ελληνικά μόνο τα νησιά που είχαν αποδοθεί στην Ελλάδα βάσει διεθνών συνθηκών και έθετε ζήτημα αφοπλισμού των νησιών. Αμφισβητούσε 130 νησιά και τους αναγνώριζε «ζωτικά συμφέροντα».
- Τον Μάιο του 1997, σε συνέντευξή του στον ΑΝΤ1, ο Τούρκος πρόεδρος Ντεμιρέλ χαρακτήρισε αμφισβητήσιμη την κυριότητα 130 νησίδων και βραχονησίδων στο Αιγαίο. Υποστήριξε ότι δεν θα είχε σημειωθεί η κρίση στα Ιμια αν η Ελλάδα δεν είχε προχωρήσει στον εποικισμό βραχονησίδων.
- Και όμως, στις 8 Ιουλίου 1997 υπεγράφη η Συμφωνία της Μαδρίτης μεταξύ Κώστα Σημίτη και Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ, η οποία αναγνωρίζει «ζωτικά συμφέροντα» της Τουρκίας στο Αιγαίο.
- Τον Αύγουστο του 1997, ο Μεσούτ Γιλμάζ, μιλώντας στην αμερικανική εφημερίδα «Washington Post», δήλωσε ότι το Αιγαίο είναι θάλασσα «ειδικών συνθηκών», όπου δεν μπορεί να εφαρμοστεί το διεθνές δίκαιο.
Μετά τις εξηγήσεις που ζήτησε η ελληνική πλευρά από την Αγκυρα, η τουρκική πρεσβεία στην Αθήνα διένειμε «διορθωτική ερμηνεία». Σύμφωνα με αυτήν, «η Τουρκία δέχεται το διεθνές δίκαιο μόνο στις περιπτώσεις διεθνών συμφωνιών που έχουν επικυρωθεί, καταγραφεί, ισχύουν και είναι δεσμευτικές για τα μέρη». Υποστήριξε, επίσης, ότι «η Τουρκία δεν έχει υπογράψει τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας και επομένως δεν αποτελεί διεθνές δίκαιο γι’ αυτήν, άρα στο Αιγαίο δεν μπορεί να εφαρμοστεί».
- Στα μέσα Οκτωβρίου 1997, το στρατιωτικό αεροπλάνο που μετέφερε τον τότε υπουργό Αμυνας μαζί με δημοσιογράφους στην Κύπρο παρενοχλήθηκε επί πολλή ώρα από τουρκικά πολεμικά. Ο τότε κυβερνητικός εκπρόσωπος, όμως, είχε πει: «Δεν θα έλεγα ότι υπήρξε παρενόχληση. Υπήρξε προσέγγιση του C-130 που μετέφερε τον Ελληνα υπουργό Αμυνας».
- Στις 17 Φεβρουαρίου 1998, το τουρκικό ΥΠΕΞ υποστήριξε ότι η Ελλάδα δεν έχει δικαίωμα επέκτασης των χωρικών υδάτων της στα 12 ν.μ., διότι με τη Συμφωνία της Μαδρίτης αποδέχθηκε το ζωτικό συμφέρον της Τουρκίας στο Αιγαίο, το οποίο αντιτίθεται στα 12 ν.μ. Λίγες ημέρες αργότερα, η Αγκυρα δέσμευσε οκτώ περιοχές του Αιγαίου για αεροναυτικές ασκήσεις, όπως άλλωστε είχε πράξει πολλές φορές και συνεχίζει να πράττει.
- Τον Ιούλιο του 1998, ο Ελληνας πρέσβης στην Αγκυρα κλήθηκε στο τουρκικό ΥΠΕΞ, όπου του επιδόθηκε ρηματική διακοίνωση. Αυτή χαρακτήριζε παράνομη την παρουσία στρατιωτικών δυνάμεων στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, με επίκληση της Συνθήκης της Λωζάννης.
- Στις 30 Νοεμβρίου 1998, τουρκικά μαχητικά που συμμετείχαν στην τουρκική στρατιωτική άσκηση «Ταύρος» προχώρησαν σε μαζικές παραβιάσεις του κυπριακού εναέριου χώρου. Μέρος της άσκησης διεξαγόταν στα Κατεχόμενα, τουρκικά μαχητικά προσγειώθηκαν στο παράνομο αεροδρόμιο του Λευκονοίκου και τουρκικά πλοία κατέπλευσαν στα κατεχόμενα λιμάνια.
Ακταιωροί στο Αγαθονήσι
Τον Μάιο του 1999, τρεις τουρκικές ακταιωροί εμφανίστηκαν στα ελληνικά χωρικά ύδατα κοντά στο Αγαθονήσι, με τα πολυβόλα τους στραμμένα προς 27 φουσκωτά της «Ενωσης Φουσκωτών Σκαφών ο Ιάσων». Τα σκάφη έπλεαν προς το νησί για να υψώσουν την ελληνική σημαία και να μοιράσουν δώρα στους Ελληνες ακρίτες. Μπροστά από τις τουρκικές ακταιωρούς μπήκαν τότε τρία σκάφη του ελληνικού Λιμενικού, οπότε τα τουρκικά πλοία αποσύρθηκαν.
Λίγο αργότερα, το τουρκικό ΥΠΕΞ εξέδωσε ανακοίνωση ότι, παρά τις προειδοποιήσεις και τα διαβήματα, η Ελλάδα «συνεχίζει τις προκλητικές της ενέργειες στο Αιγαίο». Και όμως, τον Δεκέμβριο του 1999, στις 10 και 11 του μήνα, στο Ελσίνκι, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, δηλαδή οι πρωθυπουργοί των κρατών-μελών και μαζί τους ο Ελληνας πρωθυπουργός, αναγνώρισε την Τουρκία ως υποψήφια για ένταξη χώρα.
Μάλιστα, στο Κείμενο των Συμπερασμάτων αναφέρονται «συνοριακές διαφορές και συναφή θέματα». Εκτοτε, η Τουρκία ξεσάλωσε. Ο αριθμός των παραβιάσεων μετά τη Μαδρίτη και το Ελσίνκι τριπλασιάστηκε και τελικά οι παραβιάσεις του εθνικού εναέριου χώρου μας αυξήθηκαν κατά 500%.
- Αλλά στις 21 Σεπτεμβρίου 1999, ο τότε υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Παπανδρέου είχε πει σε συνέντευξή του στη «Μιλιέτ»: «Η θέση σας είναι στην Ευρώπη. Θα ήταν πολύ θετική χειρονομία αν η Τουρκία δήλωνε ότι, καθώς προχωρά στον δρόμο προς την Ευρώπη, θα ασχοληθεί με τα προβλήματα αυτά».
Πρόσθεσε ότι οι σκανδιναβικές και κάποιες άλλες χώρες έθεταν θέμα κινήσεων στον τομέα του εκδημοκρατισμού και του εκσυγχρονισμού, αλλά πίστευε πως αυτό δεν έπρεπε να προκαλέσει μεγάλες τριβές. «Εμείς αναλάβαμε τις πρωτοβουλίες μας σχετικά με την Τουρκία ως μονομερή χειρονομία, για να δείξουμε τις καλές προθέσεις μας και χωρίς να περιμένουμε κάποια χειρονομία ή αντάλλαγμα», είχε πει.
«Αναμφισβήτητα, κανείς δεν πρέπει να έχει αξιώσεις επί ξένων εδαφών. Για χώρες, όμως, που συνεργάζονται στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, δεν μπορεί να είναι τόσο σημαντικά τα προβλήματα που δημιουργούν τα σύνορα και οι θάλασσες».
Ας σταματήσει, λοιπόν, το ΠΑΣΟΚ την κριτική και ας αναγνωρίσει επιτέλους τις ευθύνες του!
