Υπάρχουν άνθρωποι που δε χωρούν σε βιογραφικά σημειώματα. Υπάρχουν προσωπικότητες που δεν περιγράφονται με τίτλους και αξιώματα.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ήταν μια τέτοια μορφή. Μια Ελληνίδα του 20ού και του 21ου αιώνα που απέδειξε ότι η σκέψη δεν έχει σύνορα και ότι η Ιστορία δεν είναι παρελθόν αλλά ευθύνη.
Γεννημένη το 1926 στον Βύρωνα, παιδί προσφύγων από τη Μικρά Ασία, έμαθε από νωρίς τι σημαίνει απώλεια, ρίζα και ταυτότητα. Σπούδασε στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και πολύ σύντομα κατάλαβε ότι ο ορίζοντάς της δεν περιοριζόταν γεωγραφικά. Το Παρίσι έγινε ο δεύτερος πνευματικός της τόπος. Στη Σορβόννη δεν διέπρεψε απλώς αλλά κατέκτησε κορυφές. Έγινε η πρώτη γυναίκα πρύτανης στα 700 χρόνια ιστορίας του πανεπιστημίου. Όχι λόγω ποσόστωσης αλλά λόγω της αδιαμφισβήτητης επιστημονικής της δύναμης.
Η συμβολή της στη βυζαντινή ιστοριογραφία υπήρξε καθοριστική. Ανέδειξε το Βυζάντιο όχι ως μια παρακμιακή συνέχεια της αρχαιότητας αλλά ως ζωντανό πυρήνα της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Μίλησε για τη θάλασσα, τη διοίκηση, τη γεωπολιτική διάσταση της αυτοκρατορίας. Έδωσε στο Βυζάντιο πολιτική και σύγχρονη ανάγνωση. Και το έκανε με καθαρό λόγο, με θάρρος, χωρίς ιδεολογικές παρωπίδες.
Δεν φοβήθηκε ποτέ τις ταμπέλες, απλώς δεν τις αποδέχθηκε. Όταν τη ρωτούσαν, αν είναι αριστερή, απαντούσε με σκέψη και όχι με συνθήματα ή συναίσθημα. Η Ιστορία, έλεγε, δεν ανήκει σε παρατάξεις. Ανήκει στην αλήθεια. Και η λέξη αδύνατον πράγματι έλειπε από το λεξιλόγιό της, όχι ως ρητορικό σχήμα αλλά ως στάση ζωής.
Για εμάς που υπηρετούμε την εκπαίδευση και τη γνώση, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν ήταν απλώς μια μεγάλη βυζαντινολόγος. Ήταν ένα πρότυπο ακαδημαϊκής αξιοπρέπειας. Δίδαξε ότι ο πανεπιστημιακός δεν είναι γραφειοκράτης της γνώσης αλλά φορέας ευθύνης. Ότι η δημόσια παρέμβαση χρειάζεται μέτρο αλλά και θάρρος. Ότι η Ελλάδα μπορεί να παράγει παγκόσμιο πνεύμα.
Και στα νέα παιδιά, είτε μείνουν στην Ελλάδα είτε φύγουν στο εξωτερικό, έδινε μια συμβουλή απλή αλλά βαθιά φιλοσοφική. Να έχουν τα πόδια τους στη γη και το βλέμμα τους ψηλά. Απ’ όλα τα ζωντανά, μόνο ο άνθρωπος μπορεί να κοιτάξει τον ουρανό. Σε αυτή τη φράση συμπυκνώνεται όλη της η κοσμοθεωρία. Ρεαλισμός χωρίς μοιρολατρία. Ρίζες χωρίς εγκλωβισμό. Φιλοδοξία χωρίς αλαζονεία.
Η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ δεν άφησε μόνο βιβλία και διακρίσεις. Άφησε παράδειγμα. Άφησε μέτρο. Άφησε φως.
Ως καθηγητής και ως ελληνογάλλος αισθάνομαι πως η διαδρομή της ενώνει τις δύο πατρίδες που κουβαλώ μέσα μου. Εκείνη απέδειξε ότι μπορείς να είσαι βαθιά Ελληνίδα και ταυτόχρονα αυθεντικά Ευρωπαία. Να τιμάς την καταγωγή σου χωρίς να φυλακίζεσαι σε αυτήν.
Και γι’ αυτό, με σεβασμό και συγκίνηση, της οφείλω, της οφείλουμε, ένα μεγάλο, ειλικρινές Ευχαριστώ.
Σταθμοί ζωής της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ
1926 – Γεννιέται στον Βύρωνα από γονείς πρόσφυγες της Μικράς Ασίας.
1949 – Αποφοιτά από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.
1953 – Μεταβαίνει στο Παρίσι για μεταπτυχιακές σπουδές στη βυζαντινή ιστορία.
1960 – Αναγορεύεται διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Σορβόννης.
1967 – Εκλέγεται καθηγήτρια Βυζαντινής Ιστορίας στη Σορβόννη. Γίνεται επίσης η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας της Σορβόννης.
1970 – Αναλαμβάνει διευθύντρια σπουδών στην περίφημη και υψηλού κύρους École Pratique des Hautes Études του Παρισιού.
1976 – Εκλέγεται πρύτανης του Πανεπιστημίου της Σορβόννης, πρώτη γυναίκα στα 700 χρόνια ιστορίας του θεσμού.
1982 – Αναλαμβάνει πρόεδρος του Κέντρου Georges Pompidou – Beaubourg, εμβληματικού πολιτιστικού οργανισμού που στεγάζει τη Δημόσια Βιβλιοθήκη Πληροφοριών και το Εθνικό Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Γαλλίας.
1993 – Εκλέγεται τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.
Από τη δεκαετία του 1990 – Τιμάται με ανώτατες διακρίσεις από τη Γαλλική Δημοκρατία και την Ελληνική Πολιτεία για την προσφορά της στα γράμματα και τον πολιτισμό.
2026 – Φεύγει από τη ζωή σε ηλικία 99 ετών, αφήνοντας ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ευρωπαϊκή ιστοριογραφία.
Αξιώματα και Προεδρίες: Διετέλεσε Πρόεδρος της Επιτροπής Ηθικής του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικής Έρευνας της Γαλλίας, Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών, Επίτιμη Πρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής Βυζαντινών Σπουδών, Πρύτανις της Ακαδημίας και Καγκελάριος των Πανεπιστημίων των Παρισίων, Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου στο Παρίσι, Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Εθνικού Θεάτρου της Ελλάδας, Πρόεδρος του Αμερικανικού Μουσείου Τέχνης και Επίτιμη Πρόεδρος της Διεθνούς Ένωσης Βυζαντινών Σπουδών.
