Ένα έργο τέχνης δεν φέρει μόνο την υπογραφή του δημιουργού του. Στην επιφάνειά του αποτυπώνονται ο χρόνος, οι συνθήκες στις οποίες διατηρήθηκε και οι επεμβάσεις όσων προσπάθησαν να το προστατεύσουν. Για τον Αντώνη Πατεράκη, η μελέτη αυτών των στοιχείων υπήρξε καθημερινή δουλειά και ευθύνη. Ως συντηρητής έργων τέχνης, ζωγράφος και δάσκαλος, κλήθηκε να υπηρετήσει την πολιτιστική κληρονομιά, διατηρώντας παράλληλα τη δική του καλλιτεχνική έκφραση.
Η διαδρομή του στο υπουργείο Πολιτισμού ξεκίνησε το 1979, όταν διορίστηκε υπεύθυνος συντήρησης ξυλόγλυπτων έργων σε όλη την Ελλάδα. Δύο χρόνια αργότερα, η Μελίνα Μερκούρη ανέλαβε το υπουργείο. Από εκείνη την περίοδο θυμάται μια υπουργό με πάθος για τον πολιτισμό και διάθεση να ακούσει τους εργαζομένους. Ανάμεσα στις κατακτήσεις που συνδέει με τη θητεία της είναι η αναγνώριση του ανθυγιεινού επιδόματος των συντηρητών αρχαιοτήτων και έργων τέχνης, ενός κλάδου που ερχόταν καθημερινά σε επαφή με απαιτητικές διαδικασίες και χημικές ουσίες.
Στη συζήτησή μας, ο Αντώνης Πατεράκης εξηγεί τι σημαίνει να επεμβαίνεις σε ένα παλιό έργο χωρίς να αλλοιώνεις την ιστορία του. Περιγράφει την αποκάλυψη μιας ζωγραφικής αναπαράστασης που παρέμενε αθέατη στην πίσω πλευρά μιας φορητής εικόνας, αλλά και περιπτώσεις στις οποίες παλαιότερες επιζωγραφίσεις είχαν καλύψει την αυθεντική ζωγραφική επιφάνεια. Μιλά επίσης για τη φθορά του ξύλου και την αντιμετώπιση των εντόμων, θυμίζοντας την εφαρμογή της απεντόμωσης με αέρια στην Αγία Τριάδα των Σπετσών.
Η διττή του ιδιότητα, ως ζωγράφου και συντηρητή, τον έφερε αντιμέτωπο με διαφορετικές απαιτήσεις. Στη δημιουργία ενός πίνακα υπάρχει χώρος για την προσωπική ματιά. Στη συντήρηση, κάθε απόφαση οφείλει να σέβεται το έργο και τα ίχνη της διαδρομής του. Ο ίδιος αναγνωρίζει αυτή τη σύγκρουση και εξηγεί γιατί οι κανόνες δεοντολογίας της επιστημονικής συντήρησης καθόρισαν τις επαγγελματικές του επιλογές.
Με την ίδια σαφήνεια αναφέρεται στη διδασκαλία, στα λάθη των φοιτητών και στον ρόλο της τεχνολογίας. Επιμένει στην ανάγκη τακτικών ελέγχων των συντηρημένων μνημείων, καθώς η φροντίδα τους πρέπει να συνεχίζεται και μετά την ολοκλήρωση μιας επέμβασης. Όταν, όμως, η κουβέντα περνά από την επαγγελματική πορεία στην προσωπική ζωή, μιλά για την κατανόηση που βρήκε στην οικογένειά του, τη σχέση του με τον χρόνο και την επιθυμία να αφήσει μια μικρή συμβολή στην πολιτιστική κληρονομιά της χώρας.
Τον εαυτό του τον χαρακτηρίζει ουμανιστή, έναν άνθρωπο που αγαπά τον άνθρωπο. Σε αυτή την αντίληψη έχει θέση και η διαχρονική του σχέση με τα ζώα. Με κατοικίδια στη ζωή του από τα παιδικά του χρόνια μέχρι σήμερα, θεωρεί ότι η ανιδιοτελής αγάπη τους μπορεί να μας διδάξει πολλά και για τη δική μας συμπεριφορά απέναντι στους άλλους.
Το 1979 μπήκατε στο υπουργείο Πολιτισμού και λίγα χρόνια αργότερα υπουργός έγινε η Μελίνα Μερκούρη. Τι άλλαξε πραγματικά μέσα στο υπουργείο με την παρουσία της; Και ποια είναι η εικόνα της που γνωρίσατε εσείς και δεν έμαθε ποτέ το ευρύ κοινό;
Το 1979 διορίστηκα στο ΥΠ.ΠΟ. ως υπεύθυνος Συντήρησης ξυλόγλυπτων έργων σε όλη την Ελλάδα. Για εμένα ήταν μία πρόκληση να προσφέρω στην πολιτιστική κληρονομιά της χώρας μας. Το 1981 ανέλαβε υπουργός Πολιτισμού η Μελίνα Μερκούρη, ένας άνθρωπος με αγάπη και πάθος για τον πολιτισμό και αγωνία για τα πολιτιστικά δρώμενα της χώρας μας, μία υπουργός που είχε πάντα ανοιχτό το γραφείο της και ήταν πάντα δεκτική στο να ακούει τα προβλήματα των εργαζομένων. Στο διάστημα της θητείας της διεκδικήσαμε και αναγνωρίστηκε το ανθυγιεινό επίδομα των Συντηρητών Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης, μία μεγάλη κατάκτηση για τον κλάδο μας.
Στη συντήρηση υπάρχει ένα παράδοξο: όσο καλύτερα κάνετε τη δουλειά σας, τόσο λιγότερο πρέπει να φαίνεται η δική σας παρέμβαση. Ως ζωγράφος, όμως, επιδιώκετε ακριβώς το αντίθετο. Πώς συνυπάρχουν μέσα σας αυτές οι δύο ανάγκες;
Πράγματι, ως συντηρητής και ζωγράφος, στην επαγγελματική μου πορεία βρέθηκα αντιμέτωπος με τη σύγκρουση των δύο ιδιοτήτων μου, αλλά υπερίσχυσαν οι κανόνες δεοντολογίας που διέπουν την επιστημονική συντήρηση, δηλαδή η αισθητική αποκατάσταση που θα κάνει ο συντηρητής να μην αλλοιώνει τη χρονική εξιστόρηση της φθοράς του έργου τέχνης.
Έχετε ανοίξει, εξετάσει και συντηρήσει αντικείμενα αιώνων. Έχετε ανακαλύψει ποτέ κατά τη διάρκεια μιας συντήρησης κάτι που δεν γνώριζαν ούτε οι αρχαιολόγοι ότι υπήρχε;
Κατά τη διάρκεια της εξέτασης μίας φορητής εικόνας με ραδιογραφία ακτίνων Χ, διαδικασία που γίνεται πριν την επιλογή μεθόδου επέμβασης, αποκαλύφθηκε στην πίσω πλευρά της ότι υπήρχαν ίχνη ζωγραφικής αναπαράστασης, κάτι που δεν ήταν ορατό με γυμνό μάτι.
Έχετε βρεθεί ποτέ μπροστά σε λανθασμένη παλαιότερη αποκατάσταση που είχε προκαλέσει μεγαλύτερη ζημιά από τον ίδιο τον χρόνο; Και τι κάνεις τότε; Διορθώνεις τον προηγούμενο συντηρητή ή διατηρείς και αυτή την επέμβαση ως μέρος της ιστορίας του έργου;
Κατά τη διάρκεια επανεξέτασης παλαιότερων συντηρημένων φορητών εικόνων έχουμε βρεθεί σε λανθασμένη επιζωγράφιση, η οποία είχε καλύψει ένα μέρος της αρχικής ζωγραφικής επιφάνειας της εικόνας. Σε αυτή την περίπτωση έγινε απομάκρυνση της επιζωγράφισης, επειδή κάλυπτε την αυθεντική ζωγραφική επιφάνεια.
Έχετε μελετήσει τις συνθετικές ρητίνες για τη στερέωση του ξύλου ήδη από τη δεκαετία του ’80. Σήμερα γνωρίζουμε ότι υλικά που κάποτε θεωρούνταν ιδανικά μπορεί αργότερα να δημιουργήσουν προβλήματα. Υπάρχει τεχνική που χρησιμοποιούσατε τότε και σήμερα δεν θα χρησιμοποιούσατε;
Η χρήση συνθετικών ρητινών για εμποτισμό σαθροποιημένου ξύλου αποτελεί μία μη αντιστρεπτή τεχνική που εφαρμοζόταν και εφαρμόζεται μέχρι σήμερα, προκειμένου να αποκτήσει το αντικείμενο μηχανική αντοχή.
Όμως υπάρχουν περιπτώσεις που κάποια χημικά αντιδραστήρια αποδείχθηκαν μέσα στον χρόνο ότι είναι τοξικά για την υγεία του συντηρητή και γι’ αυτό είτε αντικαταστάθηκαν με νέα, λιγότερο επιβλαβή, είτε, εάν αυτό δεν γίνεται, πρέπει να λαμβάνονται όλα τα απαραίτητα μέτρα προστασίας.
Στο βιογραφικό σας υπάρχει ειδική αναφορά στην απεντόμωση μεγάλων ξυλόγλυπτων αντικειμένων. Πώς αντιμετωπίζεις ένα τέμπλο όταν ο εχθρός του βρίσκεται κυριολεκτικά μέσα στο ξύλο και μπορεί να καταστρέφεται χωρίς εξωτερικά σημάδια;
Όταν έγινα υπεύθυνος συντήρησης ξυλόγλυπτων έργων και λαογραφικών μουσείων, το πρόβλημα που άμεσα αντιμετώπισα ήταν η απεντόμωση των ξύλινων αυτών αντικειμένων. Μέχρι τότε η μέθοδος απεντόμωσης ήταν ο εμποτισμός του ξύλου με χημικά σκευάσματα στις οπές εξόδου του εντόμου, με ενέσιμη διαδικασία.
Μετά από έρευνα στη διεθνή βιβλιογραφία εφαρμόσαμε για πρώτη φορά στην Ελλάδα την πρώτη απεντόμωση σε ναό και συγκεκριμένα στην Αγία Τριάδα στις Σπέτσες, από εξειδικευμένο συνεργείο, με τη μέθοδο αερίων. Τα αέρια αυτά έχουν την ιδιότητα να εισχωρούν μέσα στις σήραγγες που δημιουργεί η προνύμφη και να σκοτώνουν τα αυγά των εντόμων. Στη συνέχεια η μέθοδος αυτή εφαρμόστηκε σε ναούς και μουσεία, όπου ήταν εφικτό, από πιστοποιημένες και εξειδικευμένες εταιρείες απεντόμωσης.
Περάσατε από εργαστήρια στην Ιταλία, τη Σουηδία, τις ΗΠΑ και τον Καναδά σε μια εποχή που η ελληνική συντήρηση διαμορφωνόταν. Υπήρξε κάτι που οι ξένοι συντηρητές θεωρούσαν αυτονόητο και στην Ελλάδα της εποχής έμοιαζε επαναστατικό;
Είναι γεγονός ότι στη δεκαετία του 1980, που βρέθηκα στα εργαστήρια που αναφέρατε, η συντήρηση στην Ελλάδα βρισκόταν υπό διαμόρφωση και το 1985 έγινε η μετάβασή της σε επιστημονικό κλάδο με την ίδρυση Σχολής Συντήρησης στο ΤΕΙ Αθήνας.
Όμως από τη δεκαετία του ’60 τα τεχνικά επιτεύγματα των ομάδων εργασίας δύο καλλιτεχνών-συντηρητών στο Υπουργείο Πολιτισμού, του Σταύρου Μπαλτογιάννη και του Τάσου Μαργαριτώφ, οι οποίοι είχαν σπουδάσει συντήρηση στο Κεντρικό Ινστιτούτο Συντήρησης στη Ρώμη, ήταν πρωτοπόρα σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αυτοί έθεσαν τις βάσεις για να φτάσει η συντήρηση στο επιστημονικό και τεχνολογικό επίπεδο που βρίσκεται σήμερα.
Διδάξατε περισσότερα από είκοσι χρόνια. Έχετε δει ποτέ έναν φοιτητή να κάνει ένα λάθος πάνω σε έργο; Τι κάνεις εκείνη τη στιγμή όταν το μάθημα δεν γίνεται πια σε ένα βιβλίο αλλά πάνω στην ίδια την πολιτιστική κληρονομιά;
Το μάθημά μου χωριζόταν σε θεωρία και εργαστήρια. Στα εργαστήρια τα προς συντήρηση αντικείμενα δεν ήταν αναντικατάστατα και η επέμβαση των φοιτητών γινόταν πάντα υπό στενή παρακολούθηση του καθηγητή και του βοηθού καθηγητή. Πράγματι οι φοιτητές έκαναν λάθη, αλλά μπορούσαν να διορθωθούν και ήταν πάντα η αφορμή για να μην τα επαναλάβουν όταν θα έχουν μπροστά τους ένα αντικείμενο ιστορικής και καλλιτεχνικής αξίας.
Η σύγχρονη συντήρηση διαθέτει τρισδιάστατη απεικόνιση, ψηφιακή τεκμηρίωση και πολύ πιο εξελιγμένες αναλύσεις. Υπάρχει κίνδυνος η τεχνολογία να δημιουργήσει συντηρητές που εμπιστεύονται περισσότερο το μηχάνημα από το μάτι και το χέρι τους;
Η τεχνολογία δίνει όλα τα απαραίτητα στοιχεία στον συντηρητή να αντιμετωπίσει με την εμπειρία του τη συντήρηση ενός αντικειμένου με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.
Υπάρχει μνημείο ή έργο στην Ελλάδα που βλέπετε σήμερα και σας ανησυχεί για το μέλλον του; Τι θα έπρεπε να γίνει όσο υπάρχει ακόμη χρόνος;
Σε όλα τα μνημεία που έχει πραγματοποιηθεί συντήρηση πρέπει να γίνονται τακτικοί έλεγχοι της κατάστασής τους για τυχόν νέες φθορές και νέες ανάγκες επέμβασης.
Ένας ζωγράφος δημιουργεί κάτι καινούργιο, ενώ ένας συντηρητής πολεμά για να μη χαθεί κάτι παλιό. Μετά από τόσα χρόνια, ποιο από τα δύο σας έχει μάθει περισσότερα για τον χρόνο;
Με συναρπάζει εξίσου η δημιουργία και η συντήρηση ενός ζωγραφικού έργου τέχνης. Ο χρόνος αφήνει σημάδια επάνω σε ένα έργο τέχνης, ενώ παράλληλα λειτουργεί σαν καταλύτης στον καλλιτέχνη, δίνοντάς του πάντα νέα ερεθίσματα και έμπνευση.
Και αν σας ζητούσα να μη μιλήσετε ως επιστήμονας αλλά ως άνθρωπος: όταν έχεις περάσει μια ζωή προσπαθώντας να νικήσεις τη φθορά, συμφιλιώνεσαι διαφορετικά με τη δική σου σχέση με τον χρόνο;
Η δική μου σχέση με τον χρόνο είναι δεδομένη. Μία φυσική εξέλιξη που δε δημιουργεί κάποιο πρόβλημα ή δεύτερη σκέψη.
Αν σας ζητούσα να αφήσετε για λίγο στην άκρη τους τίτλους του ζωγράφου, του συντηρητή και του δασκάλου, πώς θα χαρακτηρίζατε εσείς τον Αντώνη Πατεράκη ως άνθρωπο; Και όταν κάποτε γίνει ο απολογισμός αυτής της διαδρομής, ποιο θα θέλατε να είναι το αποτύπωμα που αφήσατε πίσω σας;
Ουμανιστή. Έναν άνθρωπο που αγαπάει τον άνθρωπο. Το αποτύπωμα, ότι έβαλα ένα λιθαράκι ως καλλιτέχνης αλλά και ως συντηρητής στην πολιτιστική κληρονομιά της χώρας μας.
Πίσω από μια τόσο απαιτητική διαδρομή, με ταξίδια, εργαστήρια, διδασκαλία και αμέτρητες ώρες δουλειάς, υπήρχε και η προσωπική σας ζωή. Τι ρόλο έπαιξε η οικογένειά σας σε αυτή την πορεία και τι χρειάστηκε ενδεχομένως να στερηθείτε —ή να στερηθούν οι δικοί σας άνθρωποι— για να ακολουθήσετε αυτόν τον δρόμο;
Οικογενειακώς είχα την τύχη να μην υπάρχουν εμπόδια, επειδή εγώ και η σύζυγός μου ασχολούμασταν με τη συντήρηση έργων τέχνης κι έτσι μπορούσαμε να αντιμετωπίσουμε με ψυχραιμία και κατανόηση τα όποια προβλήματα.
Ένας άνθρωπος που έχει αφιερώσει τη ζωή του στη διάσωση και την προστασία όσων ο χρόνος κάνει ευάλωτα αναπτύσσει ίσως μια ιδιαίτερη σχέση με την έννοια της φροντίδας. Ποια είναι η δική σας σχέση με τα ζώα; Υπήρξε κάποιο ζώο στη ζωή σας που σας σημάδεψε ή σας δίδαξε κάτι που δεν ξεχάσατε;
Η σχέση μου με τα ζώα είναι διαχρονική. Δηλαδή από τότε που γνωρίζω τον εαυτό μου είχα κατοικίδια, μέχρι και σήμερα. Όταν ο άνθρωπος προσβλητικά λέει τον άλλον άνθρωπο «είσαι ζώο», προσβάλλει τα ζώα. Κι αυτό γιατί τα ζώα εκφράζουν προς τον άνθρωπο ανιδιοτελή αγάπη και έχουν μέτρο στη ζωή τους. Αυτός που αγαπάει τα ζώα γίνεται καλύτερος απέναντι στους ανθρώπους.
