Τα αποτελέσματα PISA 2025 αποκαλύπτουν ένα σταθερό μοτίβο στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες: οι μαθητές με μεταναστευτικό υπόβαθρο σημειώνουν σημαντικά χαμηλότερες επιδόσεις από τους γηγενείς στον μέσο όρο επιστήμης, ανάγνωσης και μαθηματικών.
Στη Φινλανδία το χάσμα φτάνει τις 79 μονάδες (494 έναντι 415), στη Γερμανία τις 74, στα Σκόπια τις 73 και στη Λετονία τις 67. Παρόμοια εικόνα εμφανίζεται στη Σουηδία (-64), την Ισλανδία (-63), την Αυστρία (-58), την Ολλανδία και την Ελλάδα (-57). Ακόμη και χώρες με σχετικά καλύτερες συνολικές επιδόσεις, όπως η Εσθονία και η Ελβετία, καταγράφουν διαφορές 47 και 46 μονάδων αντίστοιχα. Σε σύνολο δεκάδων ευρωπαϊκών συστημάτων η διαφορά είναι αρνητική και συχνά μεγάλη.
Αυτό το χάσμα δεν είναι απλώς στατιστικό. Κατεβάζει τον εθνικό μέσο όρο, επηρεάζει τη θέση της χώρας στις διεθνείς κατατάξεις και σηματοδοτεί χαμηλότερο επίπεδο δεξιοτήτων στο τμήμα του πληθυσμού που μεγαλώνει. Μακροπρόθεσμα αυτό μεταφράζεται σε μικρότερο απόθεμα ανθρώπινου κεφαλαίου: λιγότεροι απόφοιτοι με υψηλές γνωστικές ικανότητες, μεγαλύτερη πίεση στα συστήματα εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης, και πιθανή επιβάρυνση της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας.
Οι συνέπειες εκτείνονται πέρα από το σχολείο. Χαμηλότερες επιδόσεις συνδέονται συχνά με υψηλότερα ποσοστά πρόωρης εγκατάλειψης, δυσκολότερη ένταξη στην αγορά εργασίας και μεγαλύτερη εξάρτηση από κοινωνικές παροχές, εφόσον το χάσμα δεν κλείσει στις επόμενες γενιές. Δημιουργείται επίσης πίεση κοινωνικής συνοχής, όταν μεγάλες ομάδες νέων μένουν συστηματικά πίσω σε βασικές δεξιότητες.
Αξίζει να σημειωθεί ότι το μοτίβο δεν είναι παγκόσμιο. Σε χώρες όπως η Σιγκαπούρη, το Κατάρ ή τα ΗΑΕ οι μετανάστες σκοράρουν υψηλότερα, συχνά επειδή η μετανάστευση εκεί είναι έντονα επιλεκτική. Στην Ευρώπη το αντίθετο φαινόμενο υπογραμμίζει τη σημασία τόσο της προέλευσης των ροών όσο και της ποιότητας των πολιτικών ένταξης, γλωσσικής στήριξης και επιλογής.
Τα δεδομένα δεν «αποδεικνύουν» από μόνα τους αιτιότητα. Παίζουν ρόλο η γλώσσα, το κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο και ο χρόνος παραμονής. Ωστόσο, το μέγεθος και η συνέπεια των διαφορών στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες δείχνουν ότι το συνολικό εκπαιδευτικό και οικονομικό επίπεδο επηρεάζεται αρνητικά. Η συζήτηση για μετανάστευση, εκπαίδευση και μελλοντική ευημερία δεν μπορεί να αγνοεί αυτά τα σημαντικά στοιχεία.
