Ο καθένας έχει δικαίωμα να προστατεύει την τιμή, την υπόληψη και την προσωπικότητά του -το ίδιο δικαίωμα έχει και ο Γρηγόρης Δημητριάδης.
Γράφει η Ιουλία Σκούρτη
Η διαμόρφωση της «ενοχής»
Υπάρχει ένα σοβαρό πρόβλημα στον τρόπο με τον οποίο συχνά διεξάγεται ο δημόσιος διάλογος: πρώτα διαμορφώνεται μια εικόνα «ενοχής» γύρω από ένα πρόσωπο και στη συνέχεια ζητείται από το ίδιο το πρόσωπο να αποδείξει ότι δεν ισχύουν όσα του αποδίδονται. Η περίπτωση του Γρηγόρη Δημητριάδη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της λογικής.
Για μεγάλο χρονικό διάστημα, το όνομά του έχει βρεθεί στο επίκεντρο άθλιων δημοσιευμάτων, πολιτικών αντιπαραθέσεων, συκοφαντικών χαρακτηρισμών και χυδαίων υπαινιγμών. Με αυτόν τον τρόπο έχει διαμορφωθεί μια συγκεκριμένη αντίληψη γύρω από το πρόσωπό του.
Οταν, λοιπόν, επιλέγει να απαντήσει και να υπερασπιστεί τον εαυτό του μέσω των νόμιμων διαδικασιών που προβλέπει η έννομη τάξη, συχνά παρουσιάζεται σαν να είναι εκείνος που οφείλει να δώσει εξηγήσεις!
Η περίπτωση Ρακόπουλου
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του καθηγητή Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο του Όσλο, Θεόδωρου Ρακόπουλου, που πρώτα σπιλώνει (σ.σ.: με αφορμή τη συνέντευξη του Γρηγόρη Δημητριάδη στον Θανάση Λάλα έκανε λόγο «για μιαν επιτελεστικότητα την οποία επέδειξε στη συνέντευξη, η οποία σημειολογικά ανακαλεί μαφιακούς τροπισμούς»), μετά συγκεκριμένα ΜΜΕ (βλ. κυρίως in.gr του ομίλου Βαγγέλη Μαρινάκη) ανακυκλώνουν τα όσα συκοφαντικά έχει γράψει με ακαδημαϊκές περικοκλάδες, και μετά επικαλούμενος την ακαδημαϊκή του ιδιότητα καταφεύγει στο… στρίβειν διά του SLAPP εμφανιζόμενος ως… θύμα!
Αλήθεια, τι σχέση έχει η ακαδημαϊκή ελευθερία με αυτά τα οποία επικαλείται συκοφαντώντας και σπιλώνοντας έναν πολίτη και γνωστό δικηγόρο και ουχί πολιτικό πρόσωπο;
Ο καθένας έχει δικαίωμα να προστατεύει την τιμή, την υπόληψη και την προσωπικότητά του. Το ίδιο δικαίωμα έχει και ο Γρηγόρης Δημητριάδης.
Παράλληλα, άνθρωποι που έχουν προσωπική γνώση της πορείας και του χαρακτήρα του έχουν κάθε δικαίωμα να εκφράζουν τη δική τους άποψη και να τον περιγράφουν ως έναν έντιμο και ηθικό άνθρωπο. Δεν είναι υποχρεωμένοι να θεωρούν δεδομένη και αδιαμφισβήτητη κάθε δημόσια κατηγορία που διατυπώνεται σε βάρος του.
Η ελευθερία και η ευθύνη
Η αρχή αυτή δεν αφορά μόνο τη συγκεκριμένη περίπτωση. Ισχύει για όλους όσοι συμμετέχουν στον δημόσιο βίο: πολιτικούς, δημοσιογράφους, πανεπιστημιακούς αλλά και κάθε πολίτη που παρεμβαίνει στον δημόσιο διάλογο.
Η ιδιότητα κάποιου δεν τον απαλλάσσει από την ευθύνη για όσα υποστηρίζει. Η ακαδημαϊκή ελευθερία αποτελεί αναμφίβολα θεμελιώδη δημοκρατική αξία.
Δεν μπορεί, όμως, να μετατρέπεται σε ένα είδος προστατευτικού περιβλήματος απέναντι στην κριτική ή απέναντι στο δικαίωμα ενός ανθρώπου να προσφύγει στα νόμιμα μέσα όταν θεωρεί ότι έχει θιγεί.
Το ίδιο ακριβώς ισχύει και για την ελευθερία του Τύπου. Η ελευθερία της δημοσιογραφικής έκφρασης είναι απαραίτητη σε μια δημοκρατική κοινωνία, δεν σημαίνει όμως ότι κάποιος μπορεί να καταδικάζει δημόσια έναν άνθρωπο χωρίς στοιχεία και χωρίς να αναλαμβάνει την ευθύνη για όσα υποστηρίζει.
Τα μέσα ενημέρωσης διαθέτουν μεγάλη επιρροή στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης. Ενας τίτλος, μια φωτογραφία, ένας συγκεκριμένος χαρακτηρισμός ή ακόμη και η σύνδεση δύο διαφορετικών γεγονότων μπορούν να δημιουργήσουν μια εντύπωση που τελικά γίνεται ισχυρότερη από τα ίδια τα πραγματικά περιστατικά. Ακριβώς γι’ αυτό η ευθύνη των ΜΜΕ είναι αυξημένη.
Το δικαίωμα στην απάντηση
Οταν, για παράδειγμα, ένα εξώδικο παρουσιάζεται εξαρχής ως «πίεση», «απειλή» ή ως πιθανή πρακτική SLAPP, ο αναγνώστης θα πρέπει να έχει τη δυνατότητα να γνωρίζει και την άλλη πλευρά. Ποιο ακριβώς ήταν το περιεχόμενο της δημοσίευσης; Ποια σημεία θεωρεί αναληθή ή προσβλητικά εκείνος που απέστειλε το εξώδικο; Ποια είναι η δική του εκδοχή των γεγονότων;
Χωρίς αυτή την πλήρη εικόνα, δημιουργείται μια επικίνδυνη ανισορροπία: από τη μία πλευρά θεωρείται αυτονόητο το δικαίωμα κάποιου να διατυπώνει δημόσιες κρίσεις και κατηγορίες, ενώ από την άλλη αντιμετωπίζεται με καχυποψία το δικαίωμα του ανθρώπου που θίγεται να απαντήσει και να αναζητήσει δικαστική ή άλλη νόμιμη προστασία.
Αυτό δεν αποτελεί πραγματική υπεράσπιση της ελευθερίας της έκφρασης. Η ελευθερία του λόγου σημαίνει ότι έχεις το δικαίωμα να εκφράζεσαι. Η ευθύνη του λόγου, όμως, σημαίνει ότι οφείλεις να μπορείς να στηρίξεις και να τεκμηριώσεις όσα υποστηρίζεις. Σε αυτό το σημείο, σημαντικό ρόλο έχουν και τα ίδια τα μέσα ενημέρωσης.
Δεν θα πρέπει να λειτουργούν ως μηχανισμός που αναπαράγει διαρκώς μια ήδη διαμορφωμένη εικόνα για ένα πρόσωπο. Ούτε είναι θεμιτό να δημιουργείται η αίσθηση ότι κάποιος που έχει βρεθεί στο επίκεντρο μιας πολιτικής αντιπαράθεσης μπορεί πλέον να αποτελεί εύκολο αποδέκτη κάθε νέου υπαινιγμού ή κατηγορίας.
Η προστασία της προσωπικότητας
Σε κάθε περίπτωση, ο Γρηγόρης Δημητριάδης –και καθένας στη θέση του– δεν μπορεί να αξιολογείται με βάση το επικοινωνιακό περιβάλλον που έχει δημιουργηθεί γύρω από το όνομά του. Οπως κάθε πολίτης, πρέπει να αξιολογείται με βάση συγκεκριμένα γεγονότα, πραγματικά στοιχεία και αποδείξεις. Και όποιος διατυπώνει κατηγορίες σε βάρος του οφείλει να αναλαμβάνει την ευθύνη για αυτές. Δεν έχει σημασία αν πρόκειται για πολιτικό, δημοσιογράφο ή πανεπιστημιακό. Καμία επαγγελματική ή θεσμική ιδιότητα δεν μπορεί να λειτουργεί ως άλλοθι για ισχυρισμούς που δεν συνοδεύονται από επαρκή τεκμηρίωση. Η ελευθερία της έκφρασης είναι θεμελιώδες δικαίωμα.
Το ίδιο όμως είναι και η προστασία της τιμής, της υπόληψης και της προσωπικότητας κάθε ανθρώπου. Σε μια δημοκρατική κοινωνία, τα δύο αυτά δικαιώματα δεν συγκρούονται. Μπορούν και πρέπει να συνυπάρχουν. Γιατί η πραγματική ελευθερία δεν σημαίνει ότι ο ένας μπορεί να μιλά χωρίς όρια και ο άλλος πρέπει να σιωπά. Σημαίνει ότι όλοι έχουν δικαίωμα να εκφράζονται, αλλά και όλοι έχουν δικαίωμα να απαντούν και να προστατεύουν νόμιμα τον εαυτό τους όταν θεωρούν ότι αδικούνται.
