Για δεκαετίες, οι περισσότεροι πόλεμοι ερμηνεύονταν μέσα από την κλασική γεωπολιτική: σύνορα, εδάφη, θρησκευτικές ή ιδεολογικές αντιπαραθέσεις.
Σήμερα όμως, πίσω από πολλές συγκρούσεις στην ευρύτερη Μέση Ανατολή, στην Αφρική αλλά και την Ασία, διαμορφώνεται μια νέα πραγματικότητα. Οι μεγάλες δυνάμεις και οι περιφερειακοί παίκτες δεν συγκρούονται μόνο για γη ή επιρροή. Συγκρούονται για τον έλεγχο των δικτύων ισχύος του 21ου αιώνα.
Η νέα γεωπολιτική δεν αφορά μόνο το ποιος κατέχει ένα έδαφος. Αφορά το ποιος ελέγχει τις ροές: ενέργειας, εμπορίου, κρίσιμων πρώτων υλών και δεδομένων. Ο 21ος αιώνας μετέτρεψε τη γεωγραφία σε ένα παγκόσμιο πλέγμα διασυνδέσεων και όποιος ελέγχει αυτές τις στρατηγικές ροές αποκτά καθοριστικό πλεονέκτημα.
Η τεχνολογία ως όπλο
Αυτό εξηγεί γιατί η αντιπαράθεση ΗΠΑ-Κίνας δεν περιορίζεται πλέον στον Ειρηνικό ή στην Ταϊβάν. Επεκτείνεται στην Αφρική, στη Μέση Ανατολή, στις θαλάσσιες οδούς, στα λιμάνια, στα ορυχεία σπάνιων γαιών και στις αλυσίδες παραγωγής τεχνολογίας. Οι κρίσιμες πρώτες ύλες –λίθιο, κοβάλτιο, γραφίτης, σπάνιες γαίες– αποτελούν πλέον στρατηγικά όπλα. Χωρίς αυτές δεν υπάρχουν μπαταρίες, τεχνητή νοημοσύνη, ηλεκτρικά οχήματα, δορυφορικά συστήματα ή προηγμένα οπλικά συστήματα.
Η Κίνα το κατάλαβε νωρίς. Μέσω της Belt and Road Initiative (BRI) οικοδόμησε ένα τεράστιο πλέγμα επιρροής από την Ασία μέχρι την Αφρική και τη Μεσόγειο, επενδύοντας σε λιμάνια, σιδηροδρόμους, logistics και ορυκτό πλούτο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιχειρούν πλέον να απαντήσουν με νέους διαδρόμους και νέες συμμαχίες, όπως ο IMEC (India-Middle East-Europe Economic Corridor), που φιλοδοξεί να ενώσει Ινδία, αραβικό κόσμο και Ευρώπη μέσω μιας εναλλακτικής γεωοικονομικής αρχιτεκτονικής.
Το ίδιο συμβαίνει και στη Μέση Ανατολή. Η Ερυθρά Θάλασσα, το Σουέζ, η Ανατολική Μεσόγειος και ο Περσικός Κόλπος δεν είναι απλώς θαλάσσιες περιοχές. Είναι αρτηρίες του παγκόσμιου εμπορίου, της ενέργειας και πλέον της μεταφοράς δεδομένων μέσω υποθαλάσσιων καλωδίων. Η νέα ισχύς δεν καθορίζεται μόνο από το ποιος παράγει ενέργεια, αλλά από το ποιος ελέγχει τη διαδρομή της.
Γεωπολιτική των δεδομένων
Και πλέον, η γεωπολιτική των δεδομένων αποκτά σχεδόν την ίδια σημασία με τη γεωπολιτική της ενέργειας. Τα data centers, τα cloud systems, τα υποθαλάσσια καλώδια, η κυβερνοασφάλεια και οι υποδομές τεχνητής νοημοσύνης μετατρέπονται σε κρίσιμα εργαλεία ισχύος. Οποιος ελέγχει τις ροές δεδομένων, αποκτά τη δυνατότητα να επηρεάζει οικονομίες, κοινωνίες, ακόμη και κρατικές λειτουργίες.
Ωστόσο, αυτή η απόλυτη εξάρτηση από τις στρατηγικές ροές καθιστά τα παγκόσμια πλέγματα διασύνδεσης εξαιρετικά τρωτά. Ενας «υβριδικός» πόλεμος μπορεί πλέον να παραλύσει ολόκληρες οικονομίες χωρίς να ανταλλαγεί ούτε ένας πυροβολισμός στο έδαφος, απλώς με ένα σαμποτάζ σε έναν αγωγό, μια κυβερνοεπίθεση σε ένα data center ή τον αποκλεισμό μιας κρίσιμης θαλάσσιας αρτηρίας, όπως είδαμε πρόσφατα στην Ερυθρά Θάλασσα. Η ασφάλεια των υποδομών αυτών είναι πλέον εξίσου κρίσιμη με την κατοχή τους.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Τουρκία επιχειρεί να οικοδομήσει έναν ρόλο πολύ μεγαλύτερο από τα γεωγραφικά της όρια. Η επέκταση της παρουσίας της στη Σομαλία, στη Λιβύη, στο Κατάρ, στον Καύκασο και στην Κεντρική Ασία δεν αποτελεί απλώς έκφραση νεοοθωμανικής φιλοδοξίας ή ιδεολογικής επιρροής. Είναι προσπάθεια ελέγχου στρατηγικών αξόνων, λιμανιών, ενεργειακών περασμάτων και εμπορικών δικτύων.
Η Άγκυρα επιχειρεί να μετατραπεί σε «αναγκαίο διάδρομο» μεταξύ Ευρώπης, Ασίας, Μέσης Ανατολής και Αφρικής. Γι’ αυτό επενδύει παράλληλα σε drones, στρατιωτικές βάσεις, ενεργειακές συμφωνίες, ισλαμική επιρροή και διπλωματική διείσδυση. Η Τουρκία δεν επιδιώκει απλώς περιφερειακή ισχύ. Επιχειρεί να δημιουργήσει τέτοιες γεωπολιτικές εξαρτήσεις ώστε κανένα δυτικό ή περιφερειακό σύστημα ασφαλείας να μην μπορεί να λειτουργήσει χωρίς αυτήν.
Αντίστοιχα, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα επενδύουν επιθετικά σε λιμάνια, data centers, logistics και ενεργειακές υποδομές από την Αφρική μέχρι την Ινδία, ενώ το Ισραήλ επιχειρεί να μετατραπεί σε κόμβο τεχνολογίας, κυβερνοασφάλειας, τεχνητής νοημοσύνης και ενεργειακών διασυνδέσεων.
Όλα αυτά συνθέτουν το νέο «Great Game» του 21ου αιώνα. Μόνο που αυτή τη φορά, η σύγκρουση δεν αφορά μόνο στρατούς και σύνορα. Αφορά λιμάνια, καλώδια, data routes, ενεργειακούς αγωγούς, σπάνιες γαίες και τεχνολογικά οικοσυστήματα. Το νέο πετρέλαιο δεν είναι μόνο η ενέργεια. Είναι και τα δεδομένα.
Η σημασία της Ελλάδας
Μέσα σε αυτήν τη νέα πραγματικότητα, η Ελλάδα αποκτά μεγαλύτερη γεωπολιτική σημασία απ’ όση συχνά αντιλαμβάνεται η ίδια. Η θέση της ανάμεσα σε Ευρώπη, Ανατολική Μεσόγειο και Μέση Ανατολή, οι ενεργειακές υποδομές, τα LNG terminals, οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις και τα υποθαλάσσια καλώδια δεδομένων μετατρέπουν τη χώρα σε κρίσιμο κόμβο των νέων δικτύων ισχύος.
Αυτή η αναβάθμιση, όμως, λειτουργεί ως δίκοπο μαχαίρι. Καθώς η χώρα μετατρέπεται σε αναγκαίο πέρασμα, καλείται ταυτόχρονα να ισορροπήσει μέσα σε έναν σφοδρό ανταγωνισμό μεγάλων συμφερόντων που επιδιώκουν τον έλεγχο αυτών των στρατηγικών υποδομών. Η πρόκληση για την ελληνική στρατηγική είναι να διασφαλίσει ότι ο ρόλος του κόμβου θα λειτουργήσει ως ασπίδα σταθερότητας και όχι ως πεδίο όπου οι μεγάλες δυνάμεις θα μεταφέρουν τις δικές τους αντιπαραθέσεις.
Στον νέο γεωπολιτικό χάρτη, οι χώρες δεν κρίνονται μόνο από το μέγεθός τους αλλά και από το αν αποτελούν πέρασμα. Και όποιος γίνεται πέρασμα, μετατρέπεται αναπόφευκτα και σε στόχο, σε πεδίο πίεσης και σε κρίσιμο κομμάτι της παγκόσμιας σκακιέρας.
