Η επιδημία αντιπαραβάλλει τα μέτρα και το σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων

272

Όπως είναι γνωστό, η εξάπλωση του ιού Covid-19 ανάγκασε  σχεδόν όλα τα κράτη να εισαγάγουν μέτρα περιορισμού των ατομικών δικαιωμάτων, τα οποία θεωρούνται απαραίτητα για τον περιορισμό  της εξάπλωσης της πανδημίας. Για παράδειγμα, η απαίτηση καραντίνας για όσους έρχονται σε επαφή με μολυσμένα άτομα αποτελεί περιορισμό της προσωπικής ελευθερίας. Η δημιουργία «κόκκινων περιοχών», από τις οποίες δεν επιτρέπεται να απομακρυνθεί, περιορίζει την ελευθερία κινήσεων. Η απαγόρευση των συγκεντρώσεων περιορίζει σοβαρά την ελευθερία του συνέρχεσθαι.

του Στράτου Γεραγώτη

Η χρήση λογισμικού για την παρακολούθηση των κινήσεών μας επηρεάζει το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή. Πρόκειται για δικαιώματα και ελευθερίες που διασφαλίζονται τόσο από το ελληνικό  Σύνταγμα όσο και από διεθνείς συνθήκες για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τα οποία η Ελλάδα  είναι συμβαλλόμενο μέρος.

Επιτρέπονται περιορισμοί στα ατομικά δικαιώματα;

Ωστόσο, τόσο το σύνταγμα μας  όσο και οι συμβάσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα προβλέπουν τη δυνατότητα εισαγωγής περιορισμών στην πλήρη απόλαυση των δικαιωμάτων που κωδικοποιούν. Αυτά είναι νόμιμα όταν αποσκοπούν στη διασφάλιση συλλογικών συμφερόντων (όπως η δημόσια υγεία ή ασφάλεια) ή τα ουσιώδη συμφέροντα του κράτους. Αυτά τα περιοριστικά μέτρα μπορούν να έχουν συνηθισμένο χαρακτήρα, δηλαδή έχουν ήδη γενικευθεί στις μεμονωμένες διατάξεις που κωδικοποιούν ένα δεδομένο δικαίωμα. Αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις οι περιορισμοί μπορούν επίσης να έχουν ένα έκτακτο  χαρακτήρα. Σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, οι κύριες συνθήκες για τα ανθρώπινα δικαιώματα αφορούν στην πραγματικότητα τη δυνατότητα θέσπισης παρεκκλίνουσών μέτρων, δηλαδή εξαιρετικών μέτρων που άλλως θα απαγορευόταν από τη συνθήκη, αλλά τα οποία θα γίνουν νόμιμα επειδή αποσκοπούν στην αντιμετώπιση ενός εξαιρετικού κινδύνου που απειλεί τη “ζωή του έθνους” .

Υπάρχουν επίσης επίσημες και ουσιαστικές παράμετροι που πρέπει να τηρούνται κατά την εφαρμογή και των δύο τύπων περιορισμών. Αυτά πρέπει, κατ’ αρχάς, να προβλέπονται από το νόμο, σύμφωνα με την αρχή της νομιμότητας που αποσκοπεί στον περιορισμό της αυθαιρεσίας της δημόσιας αρχής. Δεύτερον, οι περιορισμοί πρέπει να είναι ανάλογοι του προστατευόμενου συμφέροντος και, κατά συνέπεια, το κράτος καλείται να βρει μια δίκαιη ισορροπία μεταξύ του περιοριστικού μέτρου και του συλλογικού αγαθού που πρέπει να προστατευθεί.

Τακτικοί περιορισμοί και επιδημίες

Για παράδειγμα,  το δικαίωμα στην προσωπική ελευθερία, που κωδικοποιείται στο άρθρο 5 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΣΔΑ). Η διάταξη προβλέπει ότι κανείς δεν μπορεί να φυλακιστεί, εκτός από την απαρίθμηση μιας σειράς εξαιρέσεων, συμπεριλαμβανομένης της «τακτικής κράτησης προσώπου που ενδέχεται να προκαλέσει μεταδοτική ασθένεια». Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ανεξάρτητο όργανο επιφορτισμένο με την εποπτεία της εφαρμογής της ΕΣΔΑ) είχε την ευκαιρία να παράσχει μια αυθεντική ερμηνεία αυτού  του κανόνα. Όταν ερωτήθηκε σχετικά με τη νομιμότητα της αναγκαστικής νοσηλείας ενός ασθενούς με HIV που είχε υιοθετήσει «επικίνδυνη» συμπεριφορά που ενδέχεται να επεκτείνει τη μόλυνση σε άλλους, το Δικαστήριο έπρεπε να διαπιστώσει εάν η ισορροπία μεταξύ του δικαιώματος του αιτούντος στην προσωπική ελευθερία και του συλλογικού δικαίου η υγεία ήταν εγγυημένη.

Κατά την αξιολόγηση, οι δικαστές έλαβαν υπόψη παράγοντες όπως η διάρκεια της κράτησης, ο κίνδυνος της νόσου (τόσο σε σχέση με την ευκολία της μόλυνσης όσο και τα συμπτώματα που μπορεί να δώσει) και τη δυνατότητα λήψης άλλων μέτρων λιγότερο επιβλαβής για την ατομική ελευθερία, χρήσιμο να αντιμετωπίσει την κατάσταση. Λαμβανομένου υπόψη του ποσοστού μόλυνσης, ο αριθμός των θανάτων που προκλήθηκαν από το Covid-19 και οι σοβαρές δυσκολίες πολλών κρατών να περιορίσουν την επιδημία, τα μέτρα νοσηλείας ή καραντίνας που υιοθετήθηκαν από διαφορετικά κράτη θα ήταν σύμφωνες με τις απαιτήσεις του άρθρου 5 της ΕΣΔΑ.

Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης από κορωναϊό και η δυνατότητα παρέκκλισης από τις συνθήκες

Εάν τα κράτη πιστεύουν ότι η απειλή της σημερινής επιδημίας θέτει σε κίνδυνο τα ουσιώδη συμφέροντά τους (ή την ίδια την ύπαρξη της κρατικής δομής), μπορούν να προσφύγουν – υπό την επιφύλαξη επίσημης κοινοποίησης – στη ρήτρα παρέκκλισης που προβλέπεται στις Συνθήκες 15 της ΕΣΔΑ) και να αναστείλει την πλήρη άσκηση ορισμένων δικαιωμάτων για τη θέσπιση έκτακτων μέτρων. Πράγματι, η Λετονία, η Ρουμανία, η Αρμενία, η Μολδαβία, η Εσθονία και η Γεωργία έχουν ήδη αποφασίσει να χρησιμοποιήσουν τη ρήτρα, αναστέλλοντας δικαιώματα όπως η ελεύθερη κυκλοφορία, η ελευθερία του συνέρχεσθαι, το δικαίωμα στην εκπαίδευση,  η πλήρης απόλαυση του δικαιώματος ιδιοκτησίας (η απαίτηση βασικών δομών ή αγαθών για τη θεραπεία των ασθενών είναι απαραίτητη). Οι αναστολές περιορίζονται μέχρι τώρα σε τέσσερις ή οκτώ εβδομάδες, αλλά τίποτα δεν τους εμποδίζει να ανανεωθούν και να επεκταθούν.

Απομένει να διαπιστωθεί εάν υπήρξε πραγματική ανάγκη να χρησιμοποιηθεί η παρέκκλιση για την εισαγωγή τέτοιων μέτρων, δεδομένου ότι πολλοί (και σοβαροί ) περιορισμοί μπορούν ακόμη να υιοθετηθούν μέσω συνηθισμένων περιορισμών. Στη βάση αυτής της επιλογής θα μπορούσε να υπάρχει η προσδοκία μεγαλύτερης επιείκειας από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για την αξιολόγηση της επάρκειας των μέτρων που εισήχθησαν υπό την παρουσία πλήρους εμφάνισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης. Μια άλλη εύλογη εξήγηση είναι ότι τα κράτη, αφού έχουν εγκρίνει τα μέτρα των οποίων η νομιμότητα δεν έχει ακόμη δοκιμαστεί από το Δικαστήριο, δεν είναι βέβαια συμβατά με την ΕΣΔΑ και κατά συνέπεια προτιμούν να παρεκκλίνουν για να προστατευθούν από οποιεσδήποτε μελλοντικές καταγγελίες.

Συνεπώς, οι διάφορες κυβερνήσεις εισάγουν μέχρι στιγμής πολύ παρόμοια περιοριστικά μέτρα, αλλά κατανέμονται μεταξύ εκείνων που δεν επιθυμούν να θεωρηθούν ως κράτη που παρεκκλίνουν τυπικά από τις συνθήκες και εκείνων που προτιμούν την παρέκκλιση, επειδή φοβούνται ότι ορισμένα μέτρα που θα υιοθετηθούν θα μπορούσαν διαφορετικά να οδηγήσουν σε παραβίαση των διεθνών τους υποχρεώσεων. Τα αποδεικτικά στοιχεία για το ποια από τις δύο στρατηγικές είναι καταλληλότερη θα συμβει εάν και όταν το Συνέδριο εξετάσει τις προσφυγές σχετικά με τα περιοριστικά μέτρα που έχουν ληφθεί.

Οι συστάσεις διεθνών οργανισμών

Εν τω μεταξύ, οι εμπειρογνώμονες που είναι επιφορτισμένοι με τον έλεγχο του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εκ μέρους των Ηνωμένων Εθνών και του Συμβουλίου της Ευρώπης καλούν τα κράτη να υιοθετήσουν μέτρα για την καταπολέμηση του ιού σύμφωνα με το σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Τα μέτρα που λαμβάνονται δεν πρέπει να έχουν διακρίσεις, αλλά να λαμβάνουν υπόψη τις ειδικές ανάγκες ιδιαίτερα ευάλωτων ομάδων, όπως οι ηλικιωμένοι ή οι άστεγοι. Επιπλέον, τα εισαχθέντα μέτρα πρέπει να αποσκοπούν στην εξάλειψη της ασθένειας και δεν πρέπει να υπονομεύουν οριστικά τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου.

Από την άλλη πλευρά, είναι απαραίτητο να υπενθυμίσουμε ότι, και πάλι λόγω της συμμετοχής τους σε συνθήκες ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τα κράτη έχουν καθήκον να προστατεύουν τους πολίτες τους από σοβαρές και επικείμενες απειλές, ιδίως όταν θέτουν σε κίνδυνο το δικαίωμα στη ζωή. Εάν, ως εκ τούτου, δεν έλαβαν μέτρα για την πρόληψη της μετάδοσης, θα εξακολουθούσαν να παραβιάζουν τις διεθνείς υποχρεώσεις τους.


*Στράτος Γεραγώτης, Διδάκτωρ Παν/μιου των Βρυξελλών, τ. Καθηγητής Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Παν/μιο της Pavia της Ιταλίας

Όλες οι ειδήσεις που έχουν σημασία, από την Ελλάδα και τον Κόσμο, έγκυρα και έγκαιρα στο tomanifesto.gr